Τα σχολικά βιβλία του Μεσοπολέμου

Την περίοδο του Μεσοπολέμου στην Ελλάδα, η βασική εκπαίδευση διαρκεί έξι χρόνια και είναι υποχρεωτική. Όσοι μαθητές επιδιώκουν ανώτερες σπουδές, δίνουν εξετάσεις για να συνεχίσουν στο Γυμνάσιο ή στο πρακτικό Λύκειο (από το 1929). Οι υπόλοιποι σταματούν ή εισάγονται χωρίς εξετάσεις στις επαγγελματικές σχολές (εμπορικές, ναυτικές κ.τ.λ). Για τα κορίτσια, μετά από το Δημοτικό, υπήρχαν Γυμνάσια Θηλέων και στη συνέχεια Ανώτερα Παρθεναγωγεία.

Τα παρακάτω βιβλία μας δίνουν μία ιδέα για την ύλη που διδάσκονταν οι μαθητές στο Δημοτικό και στο Γυμνάσιο, από την εποχή της μικρασιατικής καταστροφής ως τις παραμονές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. 

1923 - ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ της ΜΕΓΑΛΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ για το Δημοτικό.

Αυτό που κάνει εντύπωση στην ύλη του βιβλίου είναι η συμπερίληψη όχι μόνο της Μ. Ασίας, αλλά και της Ανατολικής Θράκης, της Συρίας, της Παλαιστίνης στην επικράτεια της Μεγάλης Ελλάδος.

Ενδιαφέρον επίσης παρουσιάζει η διάκριση ανάμεσα στην ελληνική και τη βουλγαρική και σερβική Μακεδονία, που ήδη ονομάζεται Βόρεια Μακεδονία.

1926 - ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΑ ΑΝΑΓΝΩΣΜΑΤΑ για την Β’ Δημοτικού.

Το δωρητήριο του Δ. Καμπούρογλου, όπου μία γριά δωρίζει το σπίτι της σε ένα φτωχό γειτονόπουλο. Η βιογραφία του Ιωάννη Βαρβάκη από τον Απ. Κουρτίδη. Η Σκλαβιά του Παύλου Νιρβάνα, όπου ένας παράξενος άνθρωπος αγοράζει μία καρδερίνα για να της χαρίσει την ελευθερία της. Κι ανάμεσα στα ποιήματα, ένα υπέροχο απόσπασμα από τον Τάφο του Κ. Παλαμά:

«Στο ταξίδι που σε πάει ο μαύρος καβαλάρης,

κοίταξε απ’ το χέρι του τίποτα να μην πάρεις…»

1929 - ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ  για την Γ’ Γυμνασίου.

Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει το ίδιο το βιβλίο, η Ψυχολογία είναι η επιστήμη που μελετά τα ψυχικά φαινόμενα, όπως είναι οι κρίσεις για πρόσωπα και πράξεις, η χαρά και η λύπη, η μνήμη κ.τ.λ.

Η θεωρία που αναπτύσσεται ακολουθεί την τριμερή διαίρεση της ψυχής σε Γνωστικό μέρος, Συναισθητικό και Βουλητικό.

Στο Γνωστικό περιλαμβάνονται τα αισθήματα (οι αισθήσεις) και η αντίληψη του περιβάλλοντος. Στο Συναισθητικό, τα συναισθήματα χωρισμένα σε κατηγορίες, όπως το αυτοσυναίσθημα, το συμπαθητικό συναίσθημα (ενσυναίσθηση), το ηθικό, το θρησκευτικό κ.ά. Το Βουλητικό αφορά τις ορμές και τις επιθυμίες, τις κλίσεις, τη βούληση και τη συνείδηση.

Ο Καραθεοδωρή για την επιστήμη, την άγνοια και τον μαρξισμό.

Κάποτε ρώτησαν τον Καραθεοδωρή, ποιο οικονομικό μοντέλο θεωρεί το πιο σωστό κι εκείνος απάντησε:

«Κανένα δεν με ικανοποιεί. Απ’ όσα έτυχε να διαβάσω, διαπίστωσα πως η αναγνώριση υπερβολικής αρμοδιότητας στους οικονομολόγους είναι σφαλερή κατά τούτο: ότι οι άνθρωποι αυτοί δεν βλέπουν παρά μία μόνο πλευρά του ζητήματος με μία ανεξήγητη επιμονή. Μιλούν για κρίση χρήματος, ως εάν το χρήμα ήταν μία αξία απόλυτη. Αλλά είναι;

Το χρήμα είναι σύμβολο, είναι κάτι που αντλεί αξία διότι θέλουν οι άνθρωποι να του δώσουν αξία, αυτό καθ’ εαυτό δεν έχει καμία απολύτως αξία. Πώς, λοιπόν, μπορεί να στηριχτεί σοβαρώς ότι η κρίση είναι οικονομική καθαρώς και όχι ψυχολογική;»

Ήταν και τότε εποχή μεγάλης οικονομικής κρίσης, τόσο μεγάλης που η ανθρωπότητα οδηγήθηκε και πάλι σε έναν μεγάλο πόλεμο, σε μία σφαγή χωρίς έλεος. Τι εννοούσε άραγε ο Καραθεοδωρή όταν μιλούσε για κρίση ψυχολογική; Πώς είχε διαμορφωθεί μία τέτοια ψυχολογική κατάσταση που οδήγησε για δεύτερη φορά σε παγκόσμιο πόλεμο;

Ναπολέων Λαπαθιώτης, ο αμαρτωλός "Οσκαρουαλδίζων" των παιδικών μας χρόνων

Ξεφυλλίζοντας κάτι παλιά, πολύ παλιά, τετράδια...

Κρύο βαρύ, χειμώνας ὄξω, τρέμουν οἱ φωτιὲς στὰ τζάκια,

τώρα ποιὸς τὰ συλλογιέται τὰ καημένα τὰ πουλάκια!

Τὰ πουλάκια εἶναι στὰ δένδρα, τὰ πουλάκια εἶναι στὰ δάση,

τὰ πουλάκια θὰ τὰ πάρει ὁ βοριᾶς ποὺ θὰ περάσει,

ἡ βροχὴ καὶ τὸ χαλάζι κι ὁ βοριᾶς ποὺ θὰ περάσει,

καὶ τὸ χιόνι ποὺ τὸ παίρνουν στὶς αὐλὲς μὲ τὸ φαράσι...

Κι ἂν ἡ νύχτα εἶναι μεγάλη, κι ἔρχεται γιομάτη τρόμους,

κι ἂν ὁ θάνατος ἀπόψε, φέρνει γύρα μὲς τοὺς δρόμους,

κι ἂν ἡ παγωνιὰ θερίζει κι εἶναι δίχως ρουχαλάκια,

δὲ βαριέσαι, ποιὸς θυμᾶται τὰ καημένα τὰ πουλάκια...

Τὰ πουλάκια εἶναι στὰ δένδρα, τὰ πουλάκια εἶναι στὰ δάση,

τὰ πουλάκια θὰ τὰ πάρει ὁ βοριὰς ποὺ θὰ περάσει.

Στὰ παιδάκια εἶναι τὰ χάδια, στὰ παιδάκια τὰ φιλάκια,

τώρα ποιὸς τὰ συλλογιέται τὰ καημένα τὰ πουλάκια!

Κι ὅταν γίνει, πάλι, βράδυ κι ὅλοι πᾶνε νὰ πλαγιάσουν,

νὰ χωθοῦν μὲς τὰ κρεβάτια, μὴ τυχὸν καὶ ξεπαγιάσουν,

τὰ πουλάκια τὰ καημένα, τὰ πουλάκια, τώρα, πέρα

θὰ χαθοῦν χωρὶς ἐλπίδα νὰ φανοῦν τὴν ἄλλη μέρα...

Το ποίημα αυτό το πρωτοδιάβασα από το αναγνωστικό της Δ΄ Δημοτικού που εκδόθηκε το 1974. Το έγραψε ο Ναπολέων Λαπαθιώτης, ο θαυμαστής του Oscar Wilde, ο ασυμβίβαστος αστός ποιητής με τα πολλά ταλέντα και τα πολλά πάθη. Έζησε και πέθανε σαν ήρωας ελληνικής τραγωδίας.

Η αστική ιδιοκτησία εν διωγμώ

Θεόδωρος Αποστολόπουλος

Το Ενοικιοστάσιο και οι φόροι των ακινήτων
Οι ελλείψεις τροφίμων, ο πληθωρισμός, οι στρατιές των ανέργων και των αστέγων στην Ευρώπη κατά τον Α Παγκόσμιο Πόλεμο, οδήγησαν τις Κυβερνήσεις στη λήψη προστατευτικών μέτρων, δηλαδή στον περιορισμό της ελευθερίας της αγοράς. Στην Ελλάδα αυτό άρχισε νωρίτερα, κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών πολέμων. Εκτός από τη διατίμηση των προϊόντων και τον έλεγχο των εισαγωγών και εξαγωγών, ένα ακόμη μέτρο που επιβλήθηκε ήταν το ενοικιοστάσιο (νόμος ΔΞΗ 1912, περί αναστολής παραγραφών), που απαγόρευε ουσιαστικά τις εξώσεις.
Ο νόμος σκόπευε αρχικά να προστατέψει τις οικογένειες των επιστράτων, αλλά κατέληξε να προστατεύει και τους νοικάρηδες που ήταν πλουσιότεροι των ιδιοκτητών. Δεν είναι περίεργο που προκάλεσε τις έντονες αντιδράσεις των μικροϊδιοκτητών κυρίως, που είχαν επενδύσει ό,τι είχαν σε κάποιο ακίνητο και τώρα δεν μπορούσαν να απολαύσουν τους καρπούς της επένδυσής τους. Και σαν να μην έφτανε αυτό, το 1916, η Νομαρχεία επιβάλλει έναν νέο φόρο που θα αύξανε κατά 20% τον ήδη υπάρχοντα φόρο στα ακίνητα.

Αντιδράσεις για την τροποποίηση του 1916

Το 1916, μετά την άρνηση της κυβέρνησης να πολεμήσει στο πλευρό της Αντάντ επιβάλλεται από τους συμμάχους ο ναυτικός αποκλεισμός. Κι ενώ η Αθήνα υποφέρει από την έλλειψη τροφίμων, αντιμετωπίζει ταυτόχρονα σοβαρό πρόβλημα λειψυδρίας που αφήνει τους Αθηναίους ολόκληρες μέρες χωρίς σταγόνα νερό. Παράλληλα, οι πυρκαγιές έχουν καταστρέψει τεράστιες εκτάσεις και σε κάποιες περιπτώσεις (όπως στη μεγάλη πυρκαγιά του Τατοΐου) χάθηκαν ζωές. Τύφος, χολέρα, πανούκλα και φυματίωση σκορπούν τον θάνατο. Και μέσα σε αυτή τη δυστυχία βασιλεύει η αισχροκέρδεια! Ενώ το νόμισμα έχει χάσει τη μισή του αξία, οι τιμές των προϊόντων έχουν διπλασιαστεί, με αποτέλεσμα το κράτος να επιβάλει διατίμηση κάποια βασικά προϊόντα.

Ανάμεσα στα φλέγοντα ζητήματα ήταν και οι τιμές των ενοικίων, τα οποία οι ασθενέστερες τάξεις αδυνατούσαν να πληρώσουν. Έτσι, βρίσκονταν συχνά στο δρόμο, χωρίς στέγη και χωρίς χρήματα. Χαρακτηριστικό είναι πως αντιμετώπιζαν εξώσεις ακόμα και οι οικογένειες των στρατευμένων, κάτι που εξόργιζε ιδιαίτερα την κοινή γνώμη.

 Μέσα σε αυτό το κλίμα ψηφίστηκε ο νόμος 732 περί προστασίας των ενοικιαστών, το γνωστό «Ενοικιοστάσιο» του 1912 τροποποιημένο. Η νέα εκδοχή ήταν έμπνευση του καθηγητή και τότε Υπουργού Δικαιοσύνης  Αντ. Μομφερράτου, βασισμένη σε προτάσεις και συζητήσεις που είχαν αρχίσει επί προηγούμενης κυβέρνησης, ενώ οι ρίζες του νόμου αυτού βρίσκονται στο Βυζαντινό Δίκαιο.

Αντ. Μομφερράτος

Το υπουργείο διαμορφώνει ένα διάταγμα, που ψηφίστηκε στις 6 Ιουλίου και προβλέπει τα εξής: «απαγορεύεται η ερημοδικία και αναγκαστική εκτέλεση δικών κατά δυστροπούντων ενοικιαστών ένεκα λήξεως του χρόνου της μισθώσεως, προκειμένου περί μισθώσεως αστικού κτήματος, ... εφ’όσον ο μισθωτής τηρεί άπαντας τους όρους της αρχικής μισθώσεως και παρέχει εν αυτή τας εγγυήσεις». Καμία μεταβολή για μισθώματα κάτω των 250 δρχ., επιτρέπεται ως 10% αύξηση για τα άνω των 250 δρχ. που ενοικιάστηκαν μετά την 1/6/1915 και ως 20% για τα υπόλοιπα. Ο ιδιοκτήτης οφείλει να ζητήσει από τον ενοικιαστή να δηλώσει εντός 10 ημερών τη συναίνεσή του στην αύξηση. Αν ο ενοικιαστής δεν ανταποκριθεί, θα θεωρηθεί πως συναινεί σιωπηλά.
Ο τρόπος με τον οποίον αντέδρασαν ιδιοκτήτες και ενοικιαστές τότε, δεν διαφέρει σε τίποτα από τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε σήμερα το πρόβλημα της φορολόγησης των ακινήτων. Η χώρα σε κρίση, οι μεν εναντίον των δε και όλοι μαζί εναντίον της κυβέρνησης, που ποτέ δεν μπόρεσε να αντισταθεί στις εύκολες λύσεις.

Ένας μονίμως προσωρινός νόμος

Ο νόμος έβαινε σταδιακά προς μονιμοποίηση, προκαλώντας την οργή των ιδιοκτητών. Ο «Κτηματικός Σύνδεσμος Αθηνών» ήταν μία μόνο από τις διάφορες ενώσεις που είχαν σχηματιστεί για την αντίδραση στο ενοικιοστάσιο, αλλά και στην παρεμβατικότητα του κράτους γενικότερα. Στις  5 Απριλίου  1917, στην πρώτη γενική συγκέντρωση ιδιοκτητών στο «Κεντρικό Θέατρο» Αθηνών, ο Θ. Αποστολόπουλος εκφωνεί έναν λόγο, στον οποίο παρουσιάζει τα επιχειρήματα που προέβαλλαν οι μικροϊδιοκτήτες ζητώντας την άρση του νόμου αυτού.
Αναφερόμενος στη νέα φορολογική επιβάρυνση από τον Δήμο, ο Αποστολόπουλος διαμαρτύρεται: «... αυτή επιβλήθηκε με σκοπό να καλυφθεί η σπατάλη και τα ελλείμματα του παρελθόντος, του οποίου της αμαρτίες καλούμαστε να πληρώσουμε σήμερα εμείς, που δεν μετείχαμε ούτε στη διαχείριση ούτε στη σπατάλη».

Ένας τύραννος, μία Ελιά και η Αιώνια Επιστροφή.

«Κι αν μια μέρα ή μια νύχτα, ερχόταν ένας δαίμονας και γλιστρούσε μέσα στην υπέρτατη μοναξιά σου και σού ‘λεγε: «Αυτή τη ζωή, όπως την έζησες και την ζεις ως τα τώρα, θα πρέπει να την ξαναζήσεις άλλη μια φορά και αναρίθμητες ακόμα φορές˙ χωρίς τίποτα το καινούργιο˙... Δεν θά’πεφτες κατάχαμα, δεν θά ’τριζες τα δόντια σου και δεν θα καταριόσουν τον δαίμονα που θα σου έλεγε αυτά; Ή μήπως θα ζούσες μία φοβερή στιγμή όπου θα του απαντούσες: «Είσαι θεός˙ ποτέ μου δεν άκουσα τόσο θείο λόγο!»  - Fr. Nietzsche

Με λίγα λόγια, άξιζε η ζωή μας τον κόπο;  Η αποκάλυψη πως τα πάντα υπόκεινται σε μία αιώνια επιστροφή, ίδια και απαράλλαχτα, μας χαροποιεί ή μας θλίβει; Και δεν είναι μόνο η δική μας ζωή. Είναι και όσα κάνουμε για τις ζωές των άλλων, οι συλλογικές μας αποφάσεις. Το ενδεχόμενο της επανάληψης της εθνικής μας ιστορίας είναι ένα υπέροχο όνειρο ή εφιάλτης;  Η ιστορία είναι γεμάτη επαναλήψεις που περιμένουν να μας διαφωτίσουν. Είναι οι επαναλήψεις που αφήνουμε να συμβούν, είτε γιατί δεν μελετήσαμε τα γεγονότα κατά την προηγούμενη εμφάνισή τους είτε γιατί δεν αντιλαμβανόμαστε τη δική μας συμβολή στην εξέλιξή τους.
Υπάρχει, λοιπόν, ένα προηγούμενο, μία περίοδος της ελληνικής ιστορίας που κάνει αυτά που ζούμε σήμερα να μοιάζουν με φάση της δικής μας αιώνιας επιστροφής. Ορθολογισμός και συναίσθημα σε ένα πολιτικό σκηνικό, που αν δεν είχε την τραγική κατάληξη που είχε, θα ήταν το κωμικό μας αριστούργημα! Ηρωισμοί, συνθήματα, σενάρια συνωμοσίας, οικονομική κρίση, μέτρα για την προστασία της δημόσιας τάξης και πόλεμος! Κι επειδή σήμερα αισθανόμαστε ότι ζούμε σε συνθήκες (οικονομικού) πολέμου, ας κάνουμε μιαν αναδρομή και τον παραλληλισμό, τηρώντας τις αναλογίες. Και ας αποφασίσουμε αν επιθυμούμε την επανάληψη.  

Η Ελλάδα το 1920
Μετά από χίλια βάσανα και καυγάδες,  η Ελλάδα (που τότε, χονδρικά, ήταν μονάχα η Ρούμελη και ο Μοριάς) πολέμησε τα δύο τελευταία χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου στο πλευρό της Αντάντ κι εναντίον των δυνάμεων της Γερμανίας και της Τουρκίας. Σε αντάλλαγμα οι σύμμαχοι υποσχέθηκαν σημαντικές εδαφικές παραχωρήσεις. Στο εσωτερικό της χώρας, όμως, η κατάσταση ήταν τραγική. Ο κόσμος ήταν μοιρασμένος σε δύο στρατόπεδα που προσπαθούσαν, εδώ και χρόνια, να εξοντώσουν το ένα το άλλο. Ο διπολισμός της εποχής. (Διαβάστε εδώ, δύο λόγια για τα γεγονότα που προηγήθηκαν.)
Τώρα, μετά το τέλος του πολέμου και ενώ η Ελλάδα περιμένει να λάβει το μερίδιό της από τον διαμελισμό της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, ο διχασμός θα δείξει τα δόντια του και οι αυτοκαταστροφικές δυνάμεις, που δεν έλειψαν ποτέ σε αυτή τη χώρα, θα απελευθερωθούν.

Ήταν Ιούνιος του 1901…. Η Ισπανία ζει τις συνέπειες της ταπεινωτικής ήττας του 1898, όταν με τη λήξη του αμερικανο-ισπανικού πολέμου, χάνει όλες τις σημαντικές της αποικίες. Οι Ισπανοί βιώνουν μια περίοδο κατάθλιψης, που οδηγεί στην αμφισβήτηση των κατεστημένων αξιών και στην ανάγκη επανακαθορισμού στόχων. Νέες πολιτικές τάσεις εξυμνούν ακραίες αντιλήψεις, δεξιές και αριστερές, ενώ οι διανοούμενοι προσβλέπουν με νοσταλγία στο παρελθόν και αναζητούν τρόπους αναβίωσης της παλιάς δόξας της Ισπανίας, άλλοι επιδιώκοντας την απομάκρυνση από τη μοναρχία κι άλλοι προτείνοντας μια καθαρά απολιτική στάση. Ο κόσμος είναι με το κεφάλι σκυφτό, νιώθει προδομένος και παρά τα οικονομικά οφέλη που προέκυψαν για τη χώρα, τίποτα δεν μπορεί να απαλύνει τα αισθήματα εξευτελισμού. Η μεγάλη τους αυτοκρατορία έχει χαθεί.




Ένας εικοσάχρονος Ισπανός, εγκαταλείπει τη χώρα του και τη βέβαιη ακαδημαϊκή καριέρα στο χώρο των τεχνών, για να εγκατασταθεί στο Παρίσι. Σε ένα διαμέρισμα που μοιράζεται με έναν άλλο καλλιτέχνη, ζωγραφίζει ακατάπαυστα και ρίχνει πολλά από τα έργα του στη φωτιά όταν τα χρήματα δεν αρκούν για τα έξοδα θέρμανσης. Σε συνθήκες ανέχειας και στέρησης ακόμα βασικών αγαθών, οι πίνακες του είναι ζωηροί, με πλούσιο, σχεδόν αφύσικο χρωματισμό, γεμάτοι ένταση. Ξεπερνώντας τα στερεότυπα του ιμπρεσιονισμού της εποχής, ο νεαρός ζωγράφος τολμά να στρεβλώσει τις μορφές ώστε η εντύπωση να μένει ανεξίτηλη στον θεατή.
Την ίδια διάθεση εκφράζει και με έργα που ακολουθούν την τεχνοτροπία Art Nouveau, στολισμένα με μοτίβα που θυμίζουν γοτθική και ιαπωνική τέχνη και απεικονίζουν επιτηδευμένες, συμβολικές μορφές. Τα αρνητικά συναισθήματα της εθνικής ταπείνωσης και η θλίψη από την αυτοκτονία του στενού του φίλου παραμένουν μακριά από τον καμβά, έξω από τη θεματολογία των έργων του, τα οποία πρόκειται να εκτεθούν για πρώτη φορά στη γκαλερί Ambroise Vollard, στα τέλη του Ιουνίου του 1901.



Αμέσως μετά την έκθεση, ο κόσμος του νεαρού που «αγαπά το χρώμα για το χρώμα» σκοτεινιάζει. Οι εντυπώσεις του από το πρόσφατο ταξίδι στην πατρίδα του ζωντανεύουν, ο σιωπηλός πόνος ψάχνει διέξοδο και ο νεαρός ζωγράφος εισέρχεται σε μια περίοδο βαθειάς θλίψης. Στους πίνακές του εμφανίζεται ο αυτόχειρας φίλος του, ο Carlos Casagemas σε σκηνές τυφλών, σκελετωμένων, απελπισμένων ανθρώπων. Θα απεικονίσει φτωχές πόρνες και ζητιάνους, ανήμπορες υπάρξεις, όπως λιπόσαρκες μητέρες που κρατούν ή αγκαλιάζουν τα ταλαιπωρημένα παιδιά τους. Ο παλιός πλουμιστός κόσμος δεν υπάρχει πια. Κάθε σκηνή εκτυλίσσεται μέσα σε ένα σκοτεινό μπλε περιβάλλον και η «μπλε περίοδος» του καλλιτέχνη θα διαρκέσει 4 χρόνια.

Ο ζωγράφος θα περάσει πολλές ψυχολογικές διακυμάνσεις, θα πειραματιστεί με κάθε γνωστή τεχνική της εποχής του και θα επινοήσει μια εντελώς νέα τεχνοτροπία, η οποία εμφανίζει τα αντικείμενα από μια συγκεκριμένη οπτική γωνία, συντεθειμένα σε αφηρημένες μορφές, γεννήματα της «ροζ περιόδου» που σηματοδοτεί την έξοδο του καλλιτέχνη στο φως.

Αυτό είναι ένα κομμάτι της ιστορίας του ζωγράφου, ο οποίος δοξάζεται μέχρι σήμερα ως ο «πατέρας» κυβισμού, που επηρέασε καταλυτικά την τέχνη του 20ου αιώνα, εμπνέοντας τα μετέπειτα ρεύματα του φουτουρισμού και εξπρεσιονισμού. Από τη θλιμμένη και καταρρακωμένη Ισπανία των αρχών του αιώνα, ο Pablo Picasso κατέκτησε το Παρίσι, την Ευρώπη και τον κόσμο, υπηρετώντας ως τα 91 του χρόνια ένα «ψέμα που μας κάνει να συνειδητοποιούμε την αλήθεια»: την Τέχνη.



Πίνακες :

Courses de tauraux2 (1900)
Couple de Rastaqoueres (1901)
La vie (1903)
Le Demoiselles d’ Avignion (1907)

(Πρώτη δημοσίευση www.baxalon.gr 5/6/2012)

Από το Ανάθεμα στη Δόξα.

Στις 12 Δεκεμβρίου 1916 πλήθος συρρέει από νωρίς από τη λεωφόρο Αλεξάνδρας, την Τρικούπη, την Ιπποκράτους, ενώ ο ηλεκτρικός σιδηρόδρομος είναι ασφυκτικά γεμάτος και από την Ομόνοια ξεχύνονται κάθε τόσο νέα μπουλούκια. Μια τεράστια πομπή, με επικεφαλής τις συντεχνίες, τα σωματεία και τους εκπροσώπους της Εκκλησίας πορεύεται προς το Πεδίο του Άρεως.

 Στο σημείο που σήμερα βρίσκεται το άγαλμα της Αθηνάς, ο κόσμος έχει ήδη σκάψει μια βαθιά λακκούβα, μέσα στην οποία έχει τοποθετήσει έναν τεράστιο ογκόλιθο. Ένα κεφάλι ταύρου είχε τοποθετηθεί στην κορυφή του, και μια επιγραφή από κάτω έγραφε: «Ανάθεμα εις τον προδότη και τους συνενόχους του», «Ζήτω ο Βασιλιάς, ο σωτήρας μας», κραύγαζε ο κόσμος και κατάρες εξέρχονταν ακόμα και από τα στόματα ευγενών δεσποινίδων.

 Κάρα γεμάτα πέτρες έχουν γεμίσει τους δρόμους. Μερικά φέρουν πινακίδες: «Οι επίστρατοι Πετραλώνων δια την κατάραν στον δολοφόνο». Μικροπωλητές και λουστράκια τις πουλούν. Μια δεκάρα οι μαύρες, μια πεντάρα οι άσπρες. Ανάμεσα στον εξαγριωμένο κόσμο εμφανίζεται ένας ναύτης κρατώντας ένα αχυρένιο, ανθρώπινο ομοίωμα ντυμένο με κουρέλια. Στη θέση του κεφαλιού, η φωτογραφία του Ελ. Βενιζέλου. Ο κόσμος εξαγριώνεται ακόμα περισσότερο στη θέα του. Καταριέται, φωνάζει και λιθοβολεί τον «προδότη» ! Όσοι δεν είχαν κατορθώσει να παρευρεθούν, έδωσαν παραγγελία σε κάποιον δικό τους να ρίξει μια πέτρα και για εκείνους. Ο πρώτος λίθος είναι του Αρχιεπισκόπου Θεόκλητου, ο οποίος αναθεματίζει επίσημα: « Κατά του Ελευθερίου Βενιζέλου, συλλαμβάνοντος αρχιερείς και επιβουλευομένου την Βασιλείαν και την Πατρίδα, ανάθεμα έστω».

 Έχουν προηγηθεί οι εκλογές  του 1915, όπου εμφανίζονται ενωμένοι όλοι οι αντιβενιζελικοί, από τη σοσιαλιστική «Φεντερασιόν» ως την Εκκλησία στο πλευρό του βασιλιά και του πρωθυπουργού Δ. Γούναρη. Ο Βενιζέλος θα κερδίσει ωστόσο τις εκλογές και θα σχηματίσει κυβέρνηση, η οποία όμως παραιτείται ένα μήνα αργότερα. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος επιμένει πως η Ελλάδα πρέπει να μείνει ουδέτερη στον πόλεμο, στάση που ευνοούσε τους Γερμανούς, ενώ ο Βενιζέλος θεωρεί ότι πρέπει να λάβει μέρος στο πλευρό της Αντάντ. Έτσι, εξαναγκάζεται σε παραίτηση, μολονότι είχε λάβει ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή.

 Με την άποψη του Βενιζέλου συμφωνούν οι μεγαλοαστοί, ιδιαίτερα οι έμποροι των παροικιών. Η Αντάντ  προσφέρει ως αντάλλαγμα εδάφη της Μ. Ασίας, όπου ανθεί το εμπόριο και μέσω του οποίου θα μπορούσε να ενισχυθεί θεαματικά η αστική τάξη και κατά συνέπεια, η οικονομία της Ελλάδας. Μοιραία, η παλιά ελίτ, τα παλιά κόμματα τάσσονται με τον βασιλιά, αποφασισμένοι να μην επιτρέψουν στη νέα τάξη των μεγαλεμπόρων και βιομηχάνων να πάρουν τα πρωτεία. Στο πλευρό τους έχουν και τους μικροαστούς που φοβούνται τον επικείμενο ανταγωνισμό.
 Κατά τη διάρκεια του 1916, η χώρα θα βιώσει τραγικές καταστάσεις. Τέσσερις κυβερνήσεις διαδέχονται η μία την άλλη. Η Αγγλία παραβιάζει την ουδετερότητα της Ελλάδας και αποβιβάζει στρατεύματα στη Θεσσαλονίκη, φοβούμενη την αυξανόμενη γερμανική επιρροή. Επιβάλλει μερικό αποκλεισμό από τη θάλασσα και απαιτεί την αποστράτευσή της Ελλάδας και την επαναφορά του Κοινοβουλευτισμού που είχε καταργηθεί από την κυβέρνηση Σκουλούδη. Τον Σεπτέμβριο του 1916, ο Βενιζέλος σχηματίζει την κυβέρνηση Εθνικής Άμυνας, που ελέγχει την Β. Ελλάδα και την Κρήτη. Οργανώνει στρατό με σκοπό την αντιμετώπιση των εισβολών στο Μακεδονικό μέτωπο, στο πλευρό των συμμάχων. Η χώρα βρίσκεται με δύο κυβερνήσεις, εκ των οποίων εκείνη των Αθηνών έχει να αντιμετωπίσει τώρα ακόμα αυστηρότερο αποκλεισμό που επιβάλλουν οι Αγγλογάλλοι.
 Η οικονομική κατάσταση στη χώρα επιδεινώνεται και οι οπαδοί των δύο παρατάξεων συγκρούονται καθημερινά στους δρόμους. Οι Γερμανοί βομβαρδίζουν τη Θεσσαλονίκη, οι Γάλλοι βομβαρδίζουν τα ανάκτορα. Στην Παλιά Ελλάδα, έχουν εξαγριωθεί με τη στάση της Αντάντ, στρέφονται εναντίον του Βενιζέλου και η οργή κορυφώνεται με το ανάθεμα.

 Οι πέτρες κάποια στιγμή συγκεντρώθηκαν και φυλάχτηκαν στις βασιλικές αποθήκες. Στο τέλος της δεκαετίας του 30 χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή των βασιλικών στάβλων.


 Ο Βενιζέλος επέστρεψε στην Αθήνα μετά την εκδίωξη του βασιλιά Κωνσταντίνου από τους συμμάχους, και τον Μάιο του 1919 σύσσωμος ο λαός τον δοξολογεί, στο άκουσμα της είδησης πως η γαλανόλευκη κυματίζει στη Σμύρνη. Τον Αύγουστο του 1920 η Βουλή τον ανακηρύσσει «άξιον τέκνο της Ελλάδος, ευεργέτη και σωτήρα της πατρίδος» και στις εκλογές που διεξάγονται 3 μήνες αργότερα, το κόμμα του καταψηφίζεται και ούτε ο ίδιος δεν εκλέγεται βουλευτής.