Όποιος θεωρεί ότι οι Δυτικοί συρρέουν στον Isil εξαιτίας του πολέμου στο Ιράκ είναι φαντασιόπληκτος

(Του Dr. Azeem Ibrahim)

Το Isil και η τζιχαντιστιστική του ιδεολογία εκμεταλλεύεται αποκλειστικά υποβόσκουσες συγκρούσεις και προσφέρουν μία θεωρία συνωμοσίας ως λύση: για τίποτα από αυτά δεν ευθύνεσαι εσύ.

Όταν οι ακραίοι ισλαμιστές διαπράττουν κάτι αποτρόπαιο, πολύ συχνά προσπαθούν να το νομιμοποιήσουν ως δικαιολογημένη αντίδραση στην εξωτερική πολιτική της Δύσης προς τον Μουσουλμανικό κόσμο. Η Δύση είναι ο εισβολέας στους «Μουσουλμανικούς τόπους», καταπιέζει τους Μουσουλμάνους, οπότε μία αντίδραση ανάλογης βιαιότητας είναι δίκαιη και σωστή.

Θα ξεκινήσω εκθέτοντας το προφανές: Η εξωτερική πολιτική της Δύσης στη Μέση Ανατολή υπήρξε υπερβολικά δυσλειτουργική και πολύ συχνά υπεύθυνη για τα καταστροφικά αποτελέσματα που ακολούθησαν. Ο πόλεμος του Ιράκ είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, αλλά αυτό το θέμα ανάγεται έναν αιώνα πίσω. Ωστόσο, η εντύπωση πως άνθρωποι, τόσο στη Μέση Ανατολή όσο και στη Δύση, γίνονται ακραίοι του Ισλάμ αντιδρώντας στην παρέμβαση της Δύσης στον Μουσουλμανικό κόσμο είναι ανοησία. 

Δήλος – Η ιερή πατρίδα του Απόλλωνα

Δεν είναι διάσημη όπως η Σαντορίνη ούτε εύφορη όπως Κρήτη. Δεν σφύζει από ζωή τα καλοκαίρια όπως η Κρήτη και η Κέρκυρα και κάποτε, λέει ο μύθος, δεν ήταν καν κανονικό νησί. Ήταν η «Άδηλος νήσος», το νησί που δεν φαινόταν, επειδή έπλεε πότε εδώ και πότε εκεί τριγυρνώντας μέσα στο Αιγαίο. Κι αν γλίτωσε από αυτή τη μοίρα και απέκτησε όνομα ένδοξο, το οφείλει σε μία από τις πολλές αταξίες του βασιλιά των θεών.

Ο Δίας ερωτεύτηκε την θεά Λητώ και αποτέλεσμα του έρωτα αυτού ήταν μία επεισοδιακή εγκυμοσύνη κι ένας επώδυνος τοκετός που κράτησε εννέα μέρες. Όταν ήρθε η ώρα της γέννας, η Ήρα έκανε ό, τι μπορούσε ώστε να μην βρει η Λητώ τόπο να γεννήσει. Όπου πήγαινε την έδιωχναν από φόβο για τα αντίποινα της Ήρας. Ο Δίας τότε παρακάλεσε τον αδελφό του, Ποσειδώνα, να παραχωρήσει το πλωτό νησί που είχε στην κατοχή του και το οποίο ονομαζόταν τότε Αστερία και Ορτυγία. Σε αντάλλαγμα του έδωσε την Καλαβρία. Ο Ποσειδών τοποθέτησε τον περιφερόμενο βράχο στο κέντρο του Αιγαίου και το σταθεροποίησε με τέσσερεις διαμαντένιες αλυσίδες και από «άδηλος» η νήσος έγινε «Δήλος», δηλαδή φανερή, ενώ τα νησιά που αγκαλιάζουν κυκλικά τη Δήλο ονομάστηκαν Κυκλάδες.

Από τότε η Δήλος έμεινε σταθερή και δεν κινήθηκε ξανά, εκτός από μία φορά... 

Διαβάστε ολόκληρο το άρθρο στο GRethexis.com

Ποιος φοβάται την ελευθερία;

«Σκλάβος είναι αυτός που περιμένει κάποιον να’ ρθει να τον ελευθερώσει», έγραφε ο ποιητής Έζρα Πάουντ. 

Στους δύο πανάρχαιους και πασίγνωστους μύθους που ακολουθούν (διασκευασμένοι), κυριαρχεί το μεγάλο ζήτημα της ανθρώπινης ελευθερίας. Ο ένας ενθαρρύνει την υποταγή για χάριν της ασφάλειας και της ατάραχης ζωής και ο άλλος την αυτοθυσία για την προστασία της ελευθερίας. Και στους δύο μύθους το προαπαιτούμενο της ελευθερίας είναι η απρόσκοπτη πρόσβαση στη γνώση. 

Ένας ιδιότροπος πατέρας

Μια φορά κι έναν καιρό ένας πλούσιος πατέρας μεγάλωνε τα δύο του παιδιά σε ένα πανέμορφο σπίτι. Κανείς δεν ήξερε τι είχε απογίνει η γυναίκα του, αλλά τα παιδιά δεν την ανέφεραν ποτέ. 

Τίποτα δεν έλειπε από το σπιτικό τους και τα παιδιά έδειχναν να απολαμβάνουν την αφθονία και τη στοργή του πατέρα τους, που καθημερινά, έκανε ό, τι μπορούσε για να εκπληρώνει κάθε τους επιθυμία. Εκτός από μία. 

Στο σπίτι υπήρχε ένα δωμάτιο, στο οποίο δεν έπρεπε να μπουν. «Αν μπείτε», τους είπε, «δεν θα είσαστε ποτέ πια ευτυχισμένα».

Τέσσερα αβάσιμα επιχειρήματα κατά της καύσης των νεκρών

Η χρυσή λάρνακα του Φιλίππου Β' στη Βεργίνα

Το διάβασα στο News 247. Ο πρωτοπρεσβύτερος και καθηγητής θεολογίας Γ. Μεταλληνός εξηγεί γιατί η καύση των νεκρών δεν είναι κατάλληλη πρακτική για έναν Έλληνα Χριστιανό. Δεν πρόκειται, όμως, για θεολογικά επιχειρήματα, αλλά επιχειρήματα υπέρ της ελληνικότητας του εθίμου της ταφής και υπέρ της τήρησης των παραδόσεων. Επιχειρήματα διασκεδαστικά και παράλογα! 

1. "Η αποτέφρωση δεν έχει καμία σχέση με την ορθοδοξία και τον ελληνισμό. Οι Έλληνες δεν αποτεφρώναμε στην αρχαιότητα. Οι Έλληνες εκηδεύαμε."

Επίσης, οι Έλληνες λατρεύαμε εκατοντάδες θεούς, ημίθεους και ήρωες, οι οποίοι δεν μας έκαναν τη ζωή μαύρη με εντολές που προσβάλλουν τη λογική και την αξιοπρέπεια και ούτε μας απειλούσαν πως, αν δεν είμαστε υπάκουοι "δούλοι του Θεού", θα μας ψήνουν σε πυρ αιώνιο. Αλλά, ας επανέλθουμε στην καύση...

Οι "Νύφες Τζιχάντ"

Δύο έφηβες βοσνιακής καταγωγής, το έσκασαν από το σπίτι τους στην Αυστρία και πήγαν στην εξωτική Συρία, να πάρουν μέρος σε έναν εξωτικό πόλεμο. Τα νέα για την τύχη τους παραμένουν ασαφή. Τον προηγούμενο μήνα κυκλοφόρησε η είδηση πως η μία από αυτές είναι νεκρή. Πριν λίγες μέρες, στο προφίλ της σε κοινωνικό δίκτυο εμφανίστηκε να δηλώνει περιχαρής πως κυοφορεί έναν απόγονο ποιος ξέρει ποιου "ηρωικού" μαχητή του Αλλάχ. Άλλες πηγές αναφέρουν πως η μία από αυτές επικοινωνεί με την οικογένειά της και φαίνεται πως θέλει να επιστρέψει (αλλά πώς;), ενώ η άλλη, μάλλον η εγκυμονούσα δεν είναι ακόμα έτοιμη.

Αυτή είναι μία μόνο ιστορία από τις πολλές, κοριτσιών 15, 16 και 17 ετών που εγκαταλείπουν τα σπίτια τους για να σταδιοδρομήσουν ως "Νύφες τζιχάντ". Οι περισσότερες είναι παιδιά μουσουλμάνων μεταναστών, δεύτερη ή τρίτη γενιά, που έχουν ανατραφεί σε δυτικές χώρες. Στην περίπτωσή τους όμως, "το χωνευτήρι των πολιτισμών" δεν έκανε καλή δουλειά. Από την άλλη, φαίνεται πως η σταδιοδρομία αυτή γίνεται της μόδας και για κορίτσια μη μουσουλμάνων...

Τι γυρεύει η αλεπού στο παζάρι;

Για να απαντήσουμε στο φλέγον αυτό ερώτημα, ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή, όπως λένε και οι τηλεοπτικοί δημοσιογράφοι.

Προ αμνημονεύτων ετών, ο Αριστοτέλης εξήγησε στη "Ρητορική" του πως οι ακροατές εξοργίζονται με  τον ρήτορα εκείνο που «χλευάζει ή καταφρονεί» οτιδήποτε ή οποιονδήποτε αυτοί θεωρούν σημαντικό ή θαυμάζουν. Εξοργίζονται όταν ο ρήτορας ειρωνεύεται κάποιον στον οποίο αυτοί αποδίδουν μεγάλη αξία, γίνονται θηρία όταν τους κάνει να νιώθουν άχρηστοι. Τονίζει ακόμα ο φιλόσοφος πως ο επιτυχημένος ρήτορας δεν είναι ψυχρός ορθολογιστής, αλλά ξέρει να συνδυάζει τη λογική με την ψυχολογία. Κι επειδή η ρητορική είναι τέχνη χρήσιμη κυρίως στους πολιτικούς, είναι σαν μας λέει ο αρχαίος σοφός πως αν βγεις και κουνάς το δάχτυλο στο ακροατήριο, κόντρα σε ό,τι εκείνοι θεωρούν σημαντικό για τη ζωή τους, δεν θα βρεις ούτε την ψήφο σου...

Μπροστά στη θεότητα που πεθαίνει

Πέρα από τα αυστηρά θρησκευτικά δόγματα, ο θεός που πεθαίνει, συνήθως με επώδυνο τρόπο, είναι η έκφραση της αγωνίας του ανθρώπου μπροστά στον πόνο, την εγκατάλειψη και τον θάνατο. Την μόνη βεβαιότητα της ζωής, που πεισματικά αρνούμαστε να αποδεχτούμε. 

Από την αυγή της ανθρώπινης ιστορίας, θεότητες πεθαίνουν και ανασταίνονται, όπως το φως διαδέχεται το σκοτάδι.

Ο θάνατος του Χριστιανικού θεού, ανθρώπου ή θεανθρώπου (ανάλογα με το δόγμα) απεικονίστηκε από σπουδαίους καλλιτέχνες, κυρίως κατά τη διάρκεια της Αναγέννησης. Το θέμα είναι το ίδιο, αλλά ο καθένας προβάλλει μία διαφορετική διάσταση του δράματος, ανάλογα με τη «θέση» από την οποία το παρακολουθεί.

Και ο κάθε θεατής, σε ό,τι και όποιον και αν πιστεύει, ακόμα και αν δεν πιστεύει σε τίποτα, θα βρει τον εαυτό του να στέκεται δίπλα σε κάποιον από αυτούς τους καλλιτέχνες, πριν εντοπίσει ακριβώς το δικό του σημείο «λήψης».

Η Ταφή, Caravaggio, 1602, Vatican

Μόνοι μπροστά στο τέλος της διαδρομής

Ο «φακός» του Καραβάτζιο σημαδεύει το νεκρό σώμα, απομακρύνοντας το βλέμμα μας από τα υπόλοιπα πρόσωπα. Σε αντίθεση με τους περισσότερους συναδέλφους του, που επικεντρώνονται στο δράμα τη μητέρας, αυτός ενδιαφέρεται να παρουσιάσει το νεαρό, δυνατό και άψυχο σώμα.

Το χέρι του Ιησού ακουμπά το έδαφος, συμβολίζοντας την κάθοδο του Θεού στον κόσμο των ανθρώπων, ενώ το χέρι του άντρα αριστερά ακουμπά την πληγή στο σώμα του, που νεκρό πια, έχει λυτρωθεί από τον πόνο.

Το αμέσως επόμενο που τραβά την προσοχή μας, και πάλι δεν είναι η ηλικιωμένη μητέρα, αλλά η γυναίκα επάνω δεξιά (η Μαρία του Κλεόπα), που έχει υψωμένα τα χέρια εκφράζοντας μίαν απόγνωσή που πλησιάζει την έκσταση! 

Η γυναίκα στη μέση (μάλλον η Μαγδαληνή), μοιάζει να δυσκολεύεται να αποδεχτεί αυτό που βλέπει, ενώ η μητέρα του Ιησού, επιδιώκει χωρίς καμία ένταση, ένα τελευταίο άγγιγμα, που όμως δεν κατορθώνει.

Μία ομάδα ανθρώπων που βιώνουν τη θλίψη ο καθένας μόνος του. Δεν έχουν καμία επικοινωνία μεταξύ τους, γιατί έτσι βιώνει ο άνθρωπος την απώλεια των αγαπημένων του. Μόνος, στο ημίφως, μέχρι να έρθει η και η δική του στιγμή να περάσει στο πρώτο πλάνο.  

Ο νεκρός Χριστός του Mantegna, 1490, Brera, Milan. 

Η παγωμένη αλήθεια του θανάτου

Ένα από τα παγκόσμια αριστουργήματα, αυτός ο πίνακας δίνει μορφή στον ίδιο τον θάνατο, τη μοναδική βεβαιότητα της ζωής.  

Τα ψυχρά χρώματα, η γωνία της «λήψης» δημιουργούν την εντύπωση  πως ο νεκρός Χριστός βρίσκεται  σε νεκροτομείο και τίποτα δεν παραπέμπει στην συγκεκριμένη εποχή που εκείνος έζησε. Είναι ένας νεκρός κάθε τόπου και κάθε εποχής!

Διάσημοι Άθεοι στην αρχαία Αθήνα

Στις Ευμενίδες του Αισχύλου (στ. 151), ο Χορός αποκαλεί τον Ορέστη «άθεον άνδρα», επειδή σκότωσε τη μητέρα του, μολονότι είναι φανερό πως εκείνος δεν αμφιβάλλει για την ύπαρξη των θεών, συνομιλεί μάλιστα με τον Απόλλωνα. Και δεν είναι η μόνη περίπτωση, όπου άθεος χαρακτηρίζεται από τους αρχαίους κι εκείνος που παραβαίνει τους νόμους των θεών ή ασεβεί με κάποιον άλλον τρόπο.

 Πρόσωπα που αρνούνται ευθαρσώς την ύπαρξη οποιονδήποτε θεοτήτων, εμφανίζονται στο δεύτερο μισό του 5ου αιώνα. Αποκαλούνται άθεοι, επίθετο που εξακολουθεί να συγχέεται με τον ασεβή, μία κατηγορία που οδήγησε στη φυλακή, στην εξορία, ακόμα και στον θάνατο αρκετούς Αθηναίους δίκαια ή άδικα. 

Οι γνωστοί σε εμάς άθεοι της εποχής, που πίστευαν πως οι θεοί είναι επινόηση των ανθρώπων, είναι ο Πρόδικος από την Κέα, ο Κριτίας ο Αθηναίος, ο Διαγόρας ο Μήλιος και ο Κινησίας. Αυτοί, κάτω από την επίδραση της σοφιστικής κίνησης, που έθεσε υπό αμφισβήτηση, όχι μόνο τις καθιερωμένες θρησκευτικές αντιλήψεις, αλλά και την εγκυρότητα του ίδιου του Νόμου και την ύπαρξη των θεών, για πρώτη φορά, είτε υπονοούν είτε απερίφραστα διακηρύττουν ότι θεοί δεν υπάρχουν. Κάποιοι από αυτούς, μάλιστα, συμπεριφέρονται με αναίδεια και προβαίνουν σε απρέπειες που προκαλούν την αντιπάθεια των συμπολιτών τους. 

Ο Πρόδικος ο Κεῖος ήταν φυσικός φιλόσοφος και Σοφιστής, στενός φίλος του Σωκράτη. Το όνομά του συνδέεται με τον μύθο του Ηρακλή που καλείται να επιλέξει ανάμεσα στην Αρετή και στην Κακία, αφήγηση που υπήρχε στο έργο του «Ὥραι» και την οποία επανέλαβε πολλές φορές στις διαλέξεις του. Στην εποχή του ήταν διάσημος για δύο πράγματα: την εμμονή του στην ακριβή χρήση των λέξεων και τις αθεϊστικές του αντιλήψεις.

 Ο Πρόδικος, εξετάζοντας το θέμα ανθρωπολογικά, ισχυρίστηκε πως ο άνθρωπος επινόησε τις θεότητες, από ευγνωμοσύνη για τα αγαθά που του παρείχε η φύση. Δεν είναι τυχαίο, έλεγε, πως οι αρχαιότεροι θεοί σχετίζονται άμεσα με τη διατροφή, όπως είναι η Δήμητρα ή την απόκτηση ευημερίας, όπως ο Διόνυσος. Και κάθε φορά που αντιλαμβάνονταν την αξία κάποιου πράγματος και τη συνεισφορά του στην επιβίωση και στην πρόοδο, το θεοποιούσαν και γιόρταζαν λατρεύοντάς το. Έτσι έγινε με τον ήλιο, τη σελήνη, τα ποτάμια, τη φωτιά.

Αυτή η ορθολογική ερμηνεία της θρησκευτικότητας του ανθρώπου, ρίχνει φως στο φαινόμενο να ταυτίζεται η ονομασία ενός ωφέλιμου πράγματος με το όνομα του αντίστοιχου θεού, ο οποίος θεωρείται και ο εφευρέτης του πράγματος αυτού (για παράδειγμα, η φωτιά ονομάζεται και Ήφαιστος, το τζάκι Εστία, η Γη ταυτίζεται με τη θεά Γαία). Παράλληλα αντικρούει την ερμηνεία του Δημόκριτου, που ισχυριζόταν πως κίνητρο για την επινόηση των θεών ήταν ο φόβος για τα φαινόμενα της φύσης που απειλούσαν την ανθρώπινη ζωή. 

Επόμενος άθεος, ο Κριτίας, ο αριστοκράτης μαθητής του Σωκράτη και συγγενής του Πλάτωνα, που έβλεπε την πίστη στους θεούς ως ένα πολύ αποτελεσματικό, πολιτικό εργαλείο που επινόησαν οι ηγεμόνες για να πειθαναγκάσουν τους υπηκόους τους να είναι πειθαρχημένοι. Η ανάγκη αυτή προέκυψε, υποστηρίζει ο Κριτίας, επειδή η νομοθεσία, μπορεί να απέτρεπε τους κακούς από τη διάπραξη εγκλημάτων φανερά, αλλά εξακολουθούσαν τον άνομο βίο τους όταν κανείς δεν τους έβλεπε. Επινοήθηκαν λοιπόν οι θεοί που τα βλέπουν όλα και πάντα, ώστε να περιοριστεί η παρανομία στα κρυφά. 

Το 415 π.Χ κατηγορήθηκε μαζί με τον Αλκιβιάδη για τη βεβήλωση των Ερμών και καταδικάστηκε σε φυλάκιση, ενώ οκτώ χρόνια αργότερα εξορίστηκε. Επέστρεψε το 405 και λίγο μετά εξελέγη μέλος των τριάκοντα τυράννων στην Αθήνα. Με την εξουσία αυτή εξόντωσε τους πολιτικούς του αντιπάλους χωρίς έλεος, άρπαξε περιουσίες συμπολιτών του, ενώ απαγόρευσε στον δάσκαλό του, τον Σωκράτη να διδάσκει. Σκοτώθηκε έναν χρόνο αργότερα, κατά τη διάρκεια της επανάστασης των δημοκρατικών του Θρασύβουλου.

Ο Διαγόρας ο Μήλιος ήταν ποιητής και έγραφε κυρίως διθυράμβους. Αιχμαλωτίστηκε από τους Αθηναίους, όταν κατέλαβαν την Μήλο και ο Δημόκριτος πλήρωσε ένα μεγάλο ποσό για τον ελευθερώσει.  

Σχεδόν παντού όπου γίνεται αναφορά σε αυτόν, τον συνοδεύει το επίθετο «άθεος». Μιλούσε περιπαιχτικά και χωρίς κανέναν σεβασμό για τα μυστήρια, αποκαλύπτοντας μάλιστα τα άρρητα των τελετών. Δικάστηκε ερήμην για ασέβεια, την εποχή που οι Αθηναίοι ετοιμάζονταν για τη Σικελική εκστρατεία. Κατά πάσα πιθανότητα είχε αναμειχθεί σε πολιτικές ταραχές, ενέργεια που μαζί με την καταγωγή του από εχθρική για την Αθήνα πόλη, συνέβαλαν στην καταδίκη του. Εκείνος πάντως φρόντισε να εγκαταλείψει εγκαίρως την πόλη και να καταφύγει στην Κόρινθο, όπου και έζησε ως το τέλος της ζωής του. 

Στο «Περί της φύσης των θεών» του Κικέρωνα, διασώζεται μία αφήγηση που μας δίνει μία ιδέα για την επιχειρηματολογία του Διαγόρα: Ένας φίλος του προσπαθεί να τον πείσει για την ύπαρξη των θεών, λέγοντάς του ότι υπάρχουν πολλές εικόνες ανθρώπων που σώθηκαν από φουρτούνες, επειδή επικαλέστηκαν τους θεούς. Ο Διαγόρας του απαντά «πουθενά, όμως, δεν υπάρχουν οι εικόνες εκείνων που δεν σώθηκαν».

Ένας λιγότερο γνωστός σε εμάς, αλλά διαβόητος εκείνη την εποχή, ήταν ο Κινησίας (450-390 π.Χ περ.), ένας Αθηναίος ποιητής και μουσικός (πολύ κακός, μάλιστα). Οι πολύ εξεζητημένες χορογραφίες του, οι συγκεχυμένες μελωδίες του, που ο κόσμος δυσκολευόταν να τραγουδήσει, η άσχημη εμφάνισή του και η πρωτότυπη ιδέα του να καταργήσει τα χορικά στις κωμωδίες (με νόμο που πρότεινε και ψηφίστηκε το 400 π.Χ) τον έκαναν αγαπημένο στόχο των κωμικών. Το τελευταίο μάλιστα, του χάρισε το διόλου κολακευτικό επίθετο «χοροκτόνος». Η ίδια η Μουσική, σε μία κωμωδία του Φερεκράτη, τον αποκαλεί «κατάρατο Αττικό» και διαμαρτύρεται γι’ αυτόν στη Δικαιοσύνη.

Αυτός, λοιπόν, ο Κινησίας ήταν μέλος ενός συλλόγου ασεβών, των «κακοδαιμονιστών», οι οποίοι έκαναν οτιδήποτε μπορούσε να προκαλέσει το θρησκευτικό συναίσθημα των Αθηναίων. Η αγαπημένη τους απασχόληση ήταν να οργανώνουν δείπνα τις αποφράδες ημέρες*, κατά τη διάρκεια των οποίων χλεύαζαν τους θεούς και τους νόμους. Ο Λυσίας αναφέρει πως ο Κινησίας ήταν ο δράστης μίας πράξης βεβήλωσης του αγάλματος της Εκάτης (παρόμοια πράξη με εκείνη της κοπής των Ερμών). Δεν γνωρίζουμε τίποτ’ άλλο γι’ αυτόν, εκτός του ότι πέθανε πάμπτωχος.

Όπως μας ενημερώνει ο Θουκυδίδης, οι Αθηναίοι, μετά την φρικτή εμπειρία του Πελοποννησιακού Πολέμου «αποφάσιζαν να χαρούν τη ζωή τους όσο ταχύτερα μπορούσαν, επιδιδόμενοι στις απολαύσεις, διότι θεωρούσαν και τη ζωή και τον πλούτο εξ ίσου εφήμερα. [….], έκριναν ότι δεν υπήρχε καμία διαφορά μεταξύ ευσεβείας και ασεβείας […] επειδή κανείς δεν πίστευε πως θα επιζήσει, για να δώσει λόγο για τα εγκλήματά του και τιμωρηθεί γι’ αυτά.»  Η γοργή εξάπλωση της ανηθικότητας και της απολίτιστης συμπεριφοράς. οδήγησε τους Αθηναίους να ψηφίσουν την πρόταση του Διοπείθη περί ασεβείας, το 431 π.Χ. 

Δεν θα πρέπει, ακόμα, να μας διαφεύγει το γεγονός πως πρόκειται για μία εποχή έντονων πολιτικών ταραχών και συχνά πίσω από την κατηγορία περί ασεβείας, κρύβονταν πολιτικές σκοπιμότητες. Τέτοια ήταν η περίπτωση του Σωκράτη, που ενώ ήταν βαθύτατα θρησκευόμενος, εκτελέστηκε το 399 ως ασεβής. 

Κάπως έτσι, μία κοινωνία που ήταν πάντα ανοιχτή στις διαφορετικές απόψεις, που, τις καλές εποχές, διασκέδαζε συζητώντας με τους ξένους επισκέπτες της για άλλους θεούς και άλλα έθιμα, όπως κάθε κοινωνία που αντιμετωπίζει την διάλυση, στρέφεται σε οτιδήποτε μπορεί να προσφέρει ένα στέρεο θεμέλιο για την θεραπεία της. Και αυτή δεν ήταν μία καλή εποχή για αμφισβητήσεις, πόσω μάλλον για προκλήσεις. 

*Αποφράδες ημέρες ήταν οι γρουσούζικες μέρες, συνήθως ημερομηνίες κατά τις οποίες είχαν συμβεί τραγικά γεγονότα. Τις ημέρες αυτές δεν λειτουργούσαν οι δημόσιες υπηρεσίες, δεν διοργανώνονταν εκδηλώσεις πολιτικές ή θρησκευτικές και δεν σταματούσαν οι εμπορικές συναλλαγές. Αποφράς, από την πρόθεση από και το ρήμα φράζω = λέγω, διότι ούτε καν αναφέρονταν σε αυτές. 

ΠΗΓΕΣ

E.R. Dodds, The Greeks and the Irrational, Berkeley: U. California Press, 1951 

W. K. C. Guthrie, The Sophists, Cambridge University, 1971

Θουκυδίδη, Ιστορίη, βιβλίο Β΄ 

Σπουδαίοι Επιστήμονες στον κόσμο των πνευμάτων

Ο 19ος αιώνας είναι η εποχή που ο ορθολογισμός της επιστήμης κήρυξε με πάθος τον πόλεμο, όχι μόνο στην επίσημη Εκκλησία, αλλά σε κάθε μεταφυσική αναζήτηση. Οι μεταφυσικές αντιλήψεις θεωρούνται επικίνδυνες προκαταλήψεις και η ενασχόληση με αυτές χλευάζεται από τον σύγχρονο, μορφωμένο άνθρωπο. Η επιστήμη είναι η νέα θρησκεία που αγωνίζεται να ξεριζώσει την πίστη σε οτιδήποτε δεν αντέχει στις ερευνητικές της μεθόδους και να κυριαρχήσει στον κόσμο του ανθρώπινου πνεύματος.
Η γοητεία, όμως, του αόρατου κόσμου, δεν ήταν εύκολος αντίπαλος!
Αυτή την εποχή που η επιστήμη κάνει εντυπωσιακά άλματα και ο ορθολογισμός λατρεύεται σαν θεός, κάποιοι ευυπόληπτοι επιστήμονες, ευφυείς άνθρωποι με πολλές διακρίσεις και σπουδαία επιτεύγματα, δεν μπορούν να αντισταθούν στο κάλεσμα των φαντασμάτων και δεν διστάζουν να εξερευνήσουν και αυτόν τον χώρο. Η υλιστική αντιμετώπιση της ανθρώπινης ύπαρξης δεν τους ικανοποιεί, και παράλληλα με τον κόσμο της επιστήμης, Βρετανοί επιστήμονες ερευνούν με ενθουσιασμό και τον κόσμο των πνευμάτων. Κάποιοι από αυτούς πείθονται και συμμετέχουν σε λέσχες και οργανισμούς που υποστηρίζουν τον πνευματισμό, παραμένουν όμως κορυφαίοι στην επιστήμη τους.

Ο αφανής πρωτομάστορας της εξελικτικής θεωρίας 

Alfred Russel Wallace (1823-1913).

Η θεωρία της εξέλιξης των ειδών μας φέρνει αυτόματα στον νου τον Darwin ή Δαρβίνο. Αυτό που οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν είναι πως παράλληλα με τον Δαρβίνο, τις ίδιες έρευνες έκανε και ο Wallace, ο οποίος οδηγήθηκε στα ίδια συμπεράσματα.
Προερχόμενος από φτωχή οικογένεια, ο Wallace αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το σχολείο στα 13 του και να εργαστεί ως τοπογράφος. Δώδεκα χρόνια αργότερα θα κατορθώσει να ταξιδέψει στον Αμαζόνιο και στη Μαλαισία προκειμένου να μελετήσει την πανίδα και να ερευνήσει την προέλευσή των διαφόρων ειδών. Η μελέτη αυτή τον οδήγησε στον εντοπισμό του φαινομένου που είναι γνωστό ως Wallace Effect, σύμφωνα με το οποίο δύο πληθυσμοί του ίδιου είδους που κατά τη διάρκεια της εξέλιξής τους, διαφοροποιούνται πέραν ενός ορισμένου σημείου, αποκτούν υβριδικούς απογόνους, που είναι λιγότερο προσαρμοστικοί στο περιβάλλον απ’ό,τι οι γονείς τους. Στην περίπτωση αυτή, η φυσική επιλογή προσπαθεί να εμποδίσει την παραγωγή τέτοιων υβριδικών οργανισμών, απομονώνοντας αναπαραγωγικά τους δύο πληθυσμούς. Η θεωρία αυτή εξακολουθεί να αποτελεί πεδίο έρευνας στην εξελικτική βιολογία και αρκετά ευρήματα την επιβεβαιώνουν.
Μεγάλη ήταν η προσφορά του στον τομέα της βιογεωγραφίας με τα βιβλία του «Η γεωγραφική κατανομή των ζώων» και «Η ζωή του νησιού», τα οποία παρουσιάζουν εξαιρετική ταξινόμηση των ζώων. Επίσης, ήταν ο πρώτος που ανέδειξε τον κίνδυνο της κλιματικής αλλαγής, ειδικά στις τροπικές περιοχές, όπου τα δάση είχαν ήδη αρχίσει να καταστρέφονται.
Ο Wallace συγκέντρωσε τις παρατηρήσεις του από τα ταξίδια αυτά και κατέληξε σε μία θεωρία φυσικής επιλογής, η οποία ήταν επηρεασμένη από τη θεωρία του Thomas Malthus* για την τάση των ειδών να καταστρέφονται, όταν ο πληθυσμός τους αυξηθεί υπερβολικά. Ο Wallace έστειλε την εργασία του στον Δαρβίνο (με τον οποίο διατηρούσε αλληλογραφία) το 1858. Ο Δαρβίνος εξεπλάγη διαβάζοντας  όλα τα συμπεράσματα στα οποία και ο ίδιος είχε καταλήξει μετά από σκληρή εργασία 20 ετών, συγκεντρωμένα και διατυπωμένα με σαφήνεια στο έργο κάποιου άλλου. Ο Wallace δεν είχε καμία αντίρρηση να δημοσιεύσει πρώτος ο Δαρβίνος τη θεωρία, όχι μόνο επειδή είχε εργαστεί περισσότερα χρόνια πάνω στο θέμα, αλλά επειδή τον θεωρούσε καταλληλότερο να εκπονήσει κάτι τόσο σπουδαίο όσο η «Καταγωγή των Ειδών». Μάλιστα, πρώτος ο Wallace χρησιμοποίησε σε ένα από τα έργα του τον όρο «δαρβινισμός».
Αν και οι σχέσεις των δύο ανδρών παρέμειναν άριστες ως το τέλος της ζωής τους, ανέκυψαν κάποιες σοβαρές διαφωνίες μεταξύ τους. Ο Wallace πίστευε πως ο άνθρωπος είχε εξελιχθεί περισσότερο απ’ όσο θα επέτρεπε ο εξελικτικός μηχανισμός που παρατηρούσε στη φύση, ειδικά όσον αφορά τις διανοητικές του ικανότητες. Κατά τη γνώμη του, η φυσική επιλογή δεν μπορούσε να εξηγήσει κάποιες ανθρώπινες ιδιότητες, όπως για παράδειγμα το μουσικό ταλέντο ή το χιούμορ. Η σκέψη αυτή τον οδήγησε στο συμπέρασμα πως πίσω από την εξέλιξη του ανθρώπου υπήρχε ένας ευφυής σχεδιασμός. Ο Wallace είχε αποδεχτεί την ύπαρξη ενός «αόρατου πνευματικού σύμπαντος», σκοπός της ύπαρξης του οποίου ήταν η εξέλιξη του ανθρώπινου πνεύματος.
Δεν είναι, λοιπόν, παράξενο που ο Wallace ήθελε να εξερευνήσει και αυτόν τον χώρο επίσης. Από το 1865 ασχολήθηκε με τον πνευματισμό, αποδεχόμενος κάποιες εμπειρίες ως γνήσιες εκφάνσεις μερών του φυσικού κόσμου που ακόμα δεν έχουμε ανακαλύψει.

Εκτός αυτού, ο Wallace χρησιμοποιούσε τον υπνωτισμό και ήταν υπέρμαχος της φρενολογίας, σύμφωνα με την οποία κάθε λειτουργία του ανθρώπινου σώματος αντιστοιχεί σε ένα συγκεκριμένο τμήμα του ανθρώπινου εγκεφάλου, όπου έχουν την έδρα τους οι σκέψεις και κάθε στοιχείο του χαρακτήρα. Η θεωρία αυτή, με έδρα το Εδιμβούργο υπήρξε ως τα μέσα του 19ου αιώνα ιδιαίτερα δημοφιλής, απορρίφθηκε από την επιστημονική κοινότητα ως ψευδοεπιστήμη, πρόσφερε, όμως, μία βάση για την ανάπτυξη της νευροψυχολογίας.
Υποστηρικτής της φυσικής ισορροπίας, ο Wallace υποστήριξε τον αγώνα εναντίον του υποχρεωτικού εμβολιασμού. Οι ακτιβιστές της κίνησης αυτής υπεραμύνονταν του δικαιώματος του ανθρώπου να αποφασίζει για το σώμα του, αλλά πίστευαν επίσης πως η διατάραξη του πληθυσμού των μικροοργανισμών θα είχε, μακροπρόθεσμα, καταστροφικές συνέπειες για την ισορροπία του φυσικού περιβάλλοντος, αλλά και για την επιβίωση όλων των ζωντανών πλασμάτων.
Για την προσφορά του στην επιστήμη, ο Wallace τιμήθηκε από εταιρίες και οργανισμούς στους οποίους υπήρξε μέλος: Royal Society's Royal Medal (1868), Darwin Medal (1890) and Copley Medal (1908), Gold Medal of the Société de Géographie (1870), Royal Geographical Society's Founder's Medal (1892), Gold Medal of the Linnean Society (now called the Linnean Medal) (1892), Linnean Society's gold Darwin-Wallace Medal (1908), Order of Merit (1908).
Η ενασχόλησή του, όμως, σε τομείς αμφιλεγόμενους και αντιδημοφιλείς στον επιστημονικό κόσμο αμαύρωσε τη φήμη του και μετά τον θάνατό του, σε ηλικία 90 ετών, όλοι τον ξέχασαν.

William Crookes (1832-1919), o εφευρέτης του ραδιόμετρου και του πλάσματος.

Γεννήθηκε στο Λονδίνο και ήταν ο μεγαλύτερος από τα 16 παιδιά της οικογένειάς του. Σπούδασε χημεία και φυσική και υπήρξε αφοσιωμένος ερευνητής σε όλη τη διάρκεια της ζωής του.
Το 1861 ανακαλύπτει ένα άγνωστο έως τότε χημικό στοιχείο, το οποίο ονόμασε θάλλιο**, εξαιτίας του πράσινου χρώματος που εξέπεμπε στον φασματογράφο. Το 1879 εντόπισε μία νέα κατάσταση της ύλης, την οποία ο ίδιος ονόμασε «ακτινοβολούσα κατάσταση» και αργότερα ονομάστηκε πλάσμα. Τις έρευνές του για την υποατομική φύση των καθοδικών ακτίνων, συνέχισε ο Sir J. J. Thomson, στον οποίο θα αναφερθούμε αργότερα. Ήταν επίσης ο εφευρέτης της ηλεκτρονικής λυχνίας, ο πρώτος που ταυτοποίησε το στοιχείο ήλιο, ενώ το 1903 κατόρθωσε να απομονώσει το ουράνιο και να επινοήσει πρωτοπόρες μεθόδους που έδωσαν τεράστια ώθηση στην έρευνα των ραδιενεργών στοιχείων. Ήταν επίσης ο εφευρέτης του ραδιόμετρου.

Ο δραστήριος και ευφυής αυτός καθηγητής, εξερεύνησε με το ίδιο πάθος και τον κόσμο των φαντασμάτων. Συμμετείχε σε συγκεντρώσεις που οργάνωναν διάσημα μέντιουμ της εποχής και δήλωνε μάρτυρας περιστατικών στα οποία παρατηρήθηκε υπερφυσική δραστηριότητα: τηλεκινητικά φαινόμενα, εμφάνιση πνευμάτων, αυτόματη γραφή κ. ά. Ένα από τα μέντιουμ τα οποία ο Crookes θεωρούσε γνήσια, η Anna Eva Fay, ομολόγησε το 1876 πως τα φαινόμενα που παρουσίαζε στις συγκεντρώσεις της ήταν αποτέλεσμα χρήσης ειδικών τεχνικών, τις οποίες και αποκάλυψε. Ο Cookes, όμως, δεν πείστηκε ούτε τότε ούτε το 1913, όταν η ίδια καμάρωνε πως είχε εξαπατήσει πολύ αξιόλογους επιστήμονες. Οι φίλοι του υποστήριζαν πως η αιτία της εξαπάτησής του ήταν η αδύναμη όρασή του.
Ο Cookes υπήρξε μέλος και πρόεδρος της Εταιρίας Παραφυσικών Ερευνών το 1890, ενώ την ίδια χρονιά μυήθηκε στο Ερμητικό Τάγμα της Χρυσής Αυγής***. Υπήρξε επίσης μέλος της Θεοσοφικής Εταιρίας και της Λέσχης Φαντασμάτων, της οποίας ήταν και πρόεδρος από το 1907 ως το 1912. Η δραστηριότητά του αυτή παραλίγο να του στοιχίσει τη θέση του στη Βασιλική Εταιρία του Λονδίνου κι έτσι αναγκάστηκε να γίνει πιο διακριτικός στα ζητήματα αυτά. Από τα γραπτά του, όμως, προκύπτει πως παρέμεινε πιστός στον πνευματισμό ως το τέλος της ζωής του.

Lord Raleigh (John William Strutt) (1842-1919), αυτός που εξήγησε το μπλε του ουρανού.

Τιμήθηκε το 1904 με το βραβείο Νόμπελ για την ανακάλυψη του στοιχείου Αργό, το δεύτερο ευγενές αέριο που ανακαλύφθηκε (μετά το ήλιο). Είναι όμως γνωστός και για τη «Σκέδαση Raleigh», το φαινόμενο της μοριακής σκέδασης, στο οποίο οφείλεται το μπλε χρώμα του ουρανού. Δική του προσφορά και τα «κύματα Raleigh», που έχουν σημαντικές εφαρμογές στη σεισμολογία.
Γεννήθηκε στο Essex και σπούδασε μαθηματικά στο πανεπιστήμιο του Cambridge το 1861. Μέλος του Trinity College και δεύτερος διευθυντής του εργαστηρίου Cavendish μετά τον Maxwell. Υπήρξε πρόεδρος της Βασιλικής Εταιρίας (1905-1908) της οποίας ήταν μέλος από το 1873. Ο γιος του, John Strutt, αξιόλογος φυσικός και αυτός, απέδειξε την ύπαρξη του όζοντος στην ατμόσφαιρα.
Ο Raleigh ήταν βαθιά θρησκευόμενος και ήλπιζε να συνδυάσει τις πνευματικές του ανησυχίες με την επιστημονική του δραστηριότητα. Επηρεασμένος από τον Crooks, ενδιαφέρθηκε για τις πνευματιστικές συγκεντρώσεις, αν και ποτέ δεν μίλησε ανοιχτά για αυτή του τη δραστηριότητα. Ήταν μέλος της Εταιρίας Παραφυσικών Ερευνών και πίστευε πως η υλιστική αντιμετώπιση της φύσης είναι ο ένας μόνο τρόπος. Ο ίδιος γράφει σε μία επιστολή το 1910:  « ... αναζητώ μία δύναμη πέρα από αυτά που βλέπουμε και μία ζωή στην οποία θα μπορούμε τουλάχιστον να ελπίζουμε ότι θα λάβουμε μέρος. Επιπλέον νομίζω πως ο Χριστός, όπως και άλλοι πνευματικώς χαρισματικοί άνθρωποι, βλέπουν πιο μπροστά και πιο αληθινά απ’όσο εγώ και ελπίζω να τους ακολουθήσω όσο μπορώ».

Joseph James Thomson (1856-1940), εντόπισε τα ηλεκτρόνια και ανέτρεψε τα δεδομένα.

Ο μαθηματικός και φυσικός από το Μάντζεστερ που ανέτρεψε την επικρατούσα άποψη περί αδιαιρετότητας των ατόμων. Ο Thomson ανακάλυψε το 1897 αρνητικά φορτισμένα σωματίδια, συστατικά στοιχεία του ατόμου, τα οποία ονόμασε κύτταρα (αργότερα ονομάστηκαν ηλεκτρόνια). Το 1906 του απονεμήθηκε το Νόμπελ Φυσικής για τη συμβολή του στην έρευνα της ηλεκτροαγωγιμότητας των αερίων.
Απόφοιτος και αυτός του Trinity College του Cambridge, με μάστερ στα μαθηματικά, έγινε καθηγητής Φυσικής το 1884 και απέκτησε μεγάλη φήμη: επτά στους δέκα μαθητές του πήραν το Νόμπελ Φυσικής, ενώ ο γιος του (George Thomson) τιμήθηκε με το ίδιο βραβείο το 1937 για την απόδειξη των κυματοειδών ιδιοτήτων των ηλεκτρονίων.
Ο J.J Thomson εντόπισε ισότοπα σε μη ραδιενεργά στοιχεία και εφηύρε τον φασματογράφο μάζας. Υπήρξε μέλος της Βασιλικής Εταιρίας από το 1884 και πρόεδρός της στο διάστημα 1914-1920.
Επηρεασμένος από τον δάσκαλό του, Lord Raleigh, απέκτησε ενδιαφέρον για τις δραστηριότητες των medium και ειδικά για το φαινόμενο της τηλεπάθειας. Τέτοιου είδους φαινόμενα πίστευε πως πρέπει να αποτελούν αντικείμενο έρευνας της επιστήμης, αφού κανείς δεν μπορούσε να αποκλείσει την πιθανότητα να υπάρχουν φυσικές δυνάμεις που είναι ακόμα άγνωστες στον άνθρωπο. Προσευχόταν και διάβαζε τη Βίβλο καθημερινά.

Sir Oliver Lodge (1851-1940), ο εφευρέτης πίσω από τον Marconi.

Το 1895, ο Marconi παρουσιάζει μία εφαρμογή μετάδοσης μηνυμάτων μέσω ασύρματης τηλεγραφίας, εφαρμογή που είχε αγοράσει από τον σύμβουλό του, Oliver Lodge. Το 1912 θα αγοράσει και άλλες εφευρέσεις του.
Ο Lodge θα κρατήσει για τον εαυτό του την πατέντα μίας μορφής ανάφλεξης με σπινθήρα στον κινητήρα εσωτερικής καύσης, την οποία αξιοποίησαν αργότερα οι γιοι του ιδρύοντας μία εταιρία κατασκευής αναφλεκτήρων (μπουζί) για αυτοκίνητα και αεροπλάνα. Η εταιρία που ξεκίνησε ως Lodge Bros λειτουργεί ως σήμερα (Lodge Cottrell L.t.d).
Όπως πολλοί σύγχρονοί του, πίστευε στην ύπαρξη του αιθέρα (ένα στρώμα που θεωρούσαν πως περιβάλλει τη γη) και το οποίο ήταν γενικά αποδεκτό ως μέσο διάδοσης του φωτός. Πολλοί εγκατέλειψαν τη θεωρία αυτή όταν δέχτηκε μεγάλο πλήγμα από τη θεωρία της σχετικότητας του Einstein. Ο Lodge όμως δεν έπαψε να υποστηρίζει πως η θεωρία της σχετικότητας δεν ήταν ορθή. Επιπλέον, είχε την πεποίθηση πως ο αιθέρας ήταν πλήρης πνευματικών όντων και, όπως και άλλοι συνάδελφοί του, ήταν πρόθυμος να εξερευνήσει αυτόν τον αόρατο κόσμο. Ο τομέας αυτός τον ενδιέφερε ήδη από τη δεκαετία του 1880, όταν ήταν καθηγητής φυσικής στο University College του Liverpool.
Υπήρξε μέλος της Λέσχης Φαντασμάτων και πρόεδρος της Εταιρίας Έρευνας Παραφυσικών φαινομένων (1901-1903), ενώ συμμετείχε τακτικά σε πνευματιστικές συγκεντρώσεις, ιδιαίτερα από το 1915, όταν ο γιος του Raymond σκοτώθηκε στον πόλεμο. Το βιβλίο του "Raymond or Life and Death" έγινε best seller το 1916 και ως το 1922 είχε επανεκδοθεί πέντε φορές. Ήταν ένα βιβλίο που πρόσφερε μεγάλη παρηγοριά στις οικογένειες που είχαν χάσει τα παιδιά τους στον πόλεμο, επειδή τους διαβεβαίωνε πως η ζωή συνεχιζόταν με έναν πολύ πιο όμορφο τρόπο πέρα από τον τάφο.

 Στις αρχές του 20ου αιώνα, ο πνευματισμός εδραιώνεται καθώς εκατομμύρια νέοι άνθρωποι σκοτώνονται πρόωρα στα πεδία των μαχών και οι επιζήσαντες συγγενείς και φίλοι αναζητούν απελπισμένα παρηγοριά. Ο υλιστικός, ψυχρός τρόπος με τον οποίο η επιστήμη ερμηνεύει τη ζωή, ο κλονισμός της επίσημης θρησκευτικής πίστης, που δέχθηκε (και δέχεται ακόμα) τα ισχυρά της χτυπήματα, καθώς και ο φανατισμός με τον οποίο οι νεοφώτιστοι επιστήμονες προσπάθησαν να ξεριζώσουν κάθε μεταφυσική πίστη, κάνουν τους ανθρώπους να αισθάνονται ακόμα πιο αδύναμοι και απροστάτευτοι μπροστά στον θάνατο. Κάποιοι επιστήμονες θα συνεχίσουν να έχουν, κρυφά ή φανερά, το ένα μάτι στραμμένο στον αόρατο, ανεξερεύνητο κόσμο προκαλώντας τους συντηρητικούς και άκαμπτους συναδέλφους τους, για τους οποίους ο Alfred Wallace έγραψε κάποτε: «Η ιστορία της επιστήμης έχει δείξει πως κάθε φορά που οι μορφωμένοι επιστήμονες έχουν αρνηθεί τα στοιχεία άλλων ερευνητών εκ των προτέρων, από παραλογισμό ή αδυναμία, οι αρνητές είχαν πάντα άδικο».

*Thomas Robert Malthus, κληρικός και καθηγητής ιστορίας και πολιτικής οικονομίας στο πανεπιστήμιο του Cambridge, διαφώνησε με την κυρίαρχη θεωρία της εποχής του, σύμφωνα με την οποία η κοινωνίες βελτιώνονται και τελειοποιούνται όσο ο πληθυσμός αυξάνεται. Σύμφωνα με τη θεωρία του Malthus, η αύξηση του πληθυσμού θα επιφέρει το αντίθετο ακριβώς αποτέλεσμα, επειδή, ενώ τα αποθέματα τροφής αυξάνονται αριθμητικά, ο πληθυσμός αυξάνεται γεωμετρικά. Η καταστροφή της ανθρωπότητας θα ήταν βέβαιη, αν δεν μεσολαβούσαν ανασταλτικοί παράγοντες που αυξάνουν τη θνησιμότητα, όπως ο πόλεμος και οι επιδημίες, αλλά και τη μείωση της γεννητικότητας, όπως οι αμβλώσεις, ο έλεγχος των γεννήσεων, ο γάμος σε μεγαλύτερη ηλικία, κ. ά. 
**θάλλιο: από το ελληνικό επίθετο θαλλός = τρυφερός, νέος, κλαράκι, βλαστάρι.
*** Επίσης γνωστό ως το Μαγικό Τάγμα, που υπήρξε η έμπνευση για μεταγενέστερες θεουργικές οργανώσεις, όπως το Wicca και το Thelema του Aleister Crowley. 

ΠΗΓΕΣ
Peter J. Bowler, Reconciling Science and Religion, Univ. οf Chicago. 
Janet Oppenheim, The Other World, Cambridge Univ. Press.
Jenny Hazelgrove, Spiritualism and British Society Between The Wars, Manchester Univ. Press
The Alfred Wallace Page
wikipedia.org
New World Encyclopedia

Μια παραβολή για το Δημόσιο

Ένας κτηματίας, βγαίνει το πρωί να βρει εργάτες για το αμπέλι του. Βρίσκει μερικούς, συμφωνούν να τους πληρώσει ένα δηνάριο μεροκάματο και τους στέλνει στον αμπελώνα να εργαστούν. Λίγες ώρες μετά, πηγαίνει πάλι και βλέπει κι άλλους εργάτες που δεν είχαν βρει δουλειά. Τους προσλαμβάνει κι αυτούς και τους υπόσχεται να τους ανταμείψει δίκαια. Έκανε την ίδια βόλτα άλλες δύο φορές βλέπει κι άλλους εργάτες να περιμένουν και τους προσλαμβάνει κι αυτούς. Μία ώρα πριν τη λήξη της εργάσιμης μέρας, βλέπει ότι παραμένουν κι άλλοι άνεργοι στο ίδιο σημείο και τους προσλαμβάνει με τη συμφωνία να τους πληρώσει δίκαια.

Ήρθε το βράδυ και δίνει εντολή στον επιστάτη να πληρώσει τους εργάτες ξεκινώντας από τους τελευταίους. Πήραν όλοι από ένα δηνάριο. Οι πρώτοι περίμεναν να λάβουν περισσότερα, εφόσον είχαν δουλέψει περισσότερες ώρες, αλλά πήραν κι αυτοί ένα δηνάριο. Λένε λοιπόν στον εργοδότη: «Αυτοί δούλεψαν μόνο μία ώρα και τους έκανες ίσους με εμάς, που βαστάξαμε το βάρος όλης της ημέρας και τον καύσωνα;» Κι εκείνος απάντησε: «Φίλε, δεν σε αδικώ. Δεν συμφώνησες μαζί μου να πληρωθείς ένα δηνάριο; Πάρε αυτό που δικαιούσαι λοιπόν και πήγαινε. Θέλω να δώσω και σε αυτόν που δούλεψε λιγότερο, τα ίδια. Ή μήπως δεν έχω το δικαίωμα να πράξω ότι θέλω με την περιουσία μου; Ή μήπως ο οφθαλμός σου είναι πονηρός, διότι εγώ είμαι αγαθός;» – Κατά Ματθαίον κ’ 1-16

Με αυτή την παραβολή ο Ιησούς παρουσίασε το περίφημο «Οὕτω θέλουσι εἶσθαι οἱ ἔσχατοι πρῶτοι καί οἱ πρῶτοι ἔσχατοι», που αναφέρεται κυρίως στους αρχιερείς που διεκδικούσαν τα πρωτεία της πίστης περιφρονώντας τον λαό, που όφειλαν να φροντίζουν. Ωστόσο αυτό που μου κινεί το ενδιαφέρον, είναι η αντίληψη του εργοδότη περί δικαιοσύνης στις οικονομικές συναλλαγές. Μια αντίληψη που και ο Ιησούς αποδέχεται, εφόσον τη χρησιμοποιεί ως παράδειγμα για να εξηγήσει τη διαχείριση της πνευματικής περιουσίας. Αναρωτιέμαι αν ο εργοδότης είναι φιλελεύθερος ή σοσιαλιστής. Κι ο εργαζόμενος που ζητά περισσότερα από τα συμφωνηθέντα είναι όντως πονηρός ή τον πνίγει το άδικο;

Αν έχει δίκιο ο εργοδότης, τότε η αμοιβή της εργασίας είναι καθαρά ζήτημα συμφωνίας. Φαίνεται λογικό. Σου κάνω μια πρόταση, συμφωνείς και δεν έχεις λόγο στις συμφωνίες που κάνω με οποιονδήποτε άλλον. Όμως κι ο εργάτης έχει δίκιο να αισθάνεται αδικημένος, διότι αν ήξερε πως θα έπαιρνε τα ίδια χρήματα για μιας ώρας εργασία, πιθανόν να περίμενε μερικές ώρες για να προσληφθεί αργότερα. Σύναψε μια συμφωνία δίχως να έχει ολοκληρωμένη πληροφόρηση. Οι έσχατοι, από την άλλη μεριά, ευνοήθηκαν ιδιαιτέρως γιατί πήραν μεροκάματο χωρίς να αποδώσουν όσα αντιστοιχούν σε αυτό το ποσό. Πληρώθηκαν χωρίς να προσφέρουν τα αναμενόμενα. Η λογική λέει ότι θα έπρεπε να πάρουν μικρότερο μεροκάματο. Γιατί ένας εργοδότης να κάνει κάτι τέτοιο;



Νομίζω πως η απάντηση βρίσκεται στην ψυχοσύνθεση του εργοδότη. Στο τέλος ισχυρίζεται πως είναι αγαθός (που σημαίνει καλός, όχι βλάκας όπως σήμερα). Ήθελε λοιπόν να κάνει αυτή την καλοσύνη και να δώσει σε όλους ίδιο ποσό. Σκέφτηκε ίσως, πως με λιγότερο από ένα δηνάριο θα δυσαρεστούσε τους εργάτες και θα τους καθιστούσε υποδεέστερους των πρώτων. Το κριτήριο του δεν είναι η απόδοση της εργασίας, αλλά η κοινωνική ισότητα. Κι έτσι επιλέγει να είναι αγαθός, αλλά άδικος εφόσον δεν επιβραβεύει την σκληρή εργασία. Το πιθανότερο είναι ότι την επόμενη μέρα, όταν θα βγει νωρίς το πρωί για να βρει εργάτες, δεν θα βρει κανέναν. Θα εμφανιστούν όλοι κατά το μεσημέρι, άλλοι το απόγευμα και άλλοι μια ώρα πριν το σχόλασμα. Δεν έχουν κανένα κίνητρο να πράξουν διαφορετικά. Κι ο εργοδότης που αγνοεί τη δικαιοσύνη, σκάβει μόνος του τον λάκκο του γιατί με αυτή την τακτική, σύντομα θα μειωθεί η παραγωγή του και θα πτωχεύσει.

Γνωρίζετε κανέναν τέτοιο εργοδότη; Κάποιον που να πληρώνει μεροκάματα χωρίς να περιμένει τα ανάλογα αποτελέσματα; Ιδιώτη δεν θα βρείτε.

Γνωρίζετε εργαζόμενους που απαιτούν να πληρώνονται και να δουλεύουν όσο γίνεται λιγότερο; Που ζητούν, αλλά αρνούνται να προσφέρουν επειδή θεωρούν ότι είναι δικαίωμά τους να πληρώνονται είτε εργάζονται είτε όχι; Στον ιδιωτικό τομέα δεν θα βρείτε.

Το συμπέρασμα είναι πως η παραπάνω διδασκαλία είχε μεγάλη επιρροή στον δημόσιο τομέα της χώρας μας, ο οποίος, ως αγαθός εργοδότης, θεωρούσε την έγκαιρη προσέλευση στην εργασία άξια επιδότησης, εφόσον οι εργαζόμενοι δεν το είχαν σε τίποτα να περιμένουν ως το μεσημέρι για να εμφανιστούν. Η καλή απόδοση δεν είναι απαραίτητη, ο αγαθός εργοδότης πληρώνει έτσι κι αλλιώς. Και οι πρώτοι, μένουν πάντα με το παράπονο, καταβάλλοντας πολλαπλάσιο κόπο για να καλύψουν την ανυπαρξία των έσχατων. Και οι πρώτοι σιωπούν, ενώ οι έσχατοι συνεχώς διαμαρτύρονται και απεργούν. Οι δε εργαζόμενοι ή άνεργοι του ιδιωτικού τομέα, που δεν έτυχαν ποτέ αγαθού εργοδότη, αναζητούν την ερμηνεία της ύπαρξής τους σε άλλη παραβολή. Την παραβολή του ασώτου, στην οποία τους δόθηκε ο ρόλος του καλού γιου ενός συμπονετικού, αλλά ολίγον άδικου πατέρα, πρόσωπο που θα μπορούσε να ταυτιστεί με τον αγαθό εργοδότη.

Υ. Γ Το ίδιο αποτέλεσμα παρατηρούμε και στον πνευματικό τομέα. Η βεβαιότητα πως η ανταμοιβή είναι ίδια για όλους, κάνει τους περισσότερους να αδιαφορούν για το ηθικό τους χρέος κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Η εξομολόγηση και η μετάνοια, μόλις μας γνέψουν τα κυπαρίσσια, μας καθιστά έτοιμους για τις αιώνιες ανταμοιβές. 




(Πρώτη δημοσίευση, Αύγουστος 2012, baxalon.gr)

Ibn Khaldun - Ο ορθολογιστής του Ισλάμ

Ο Ibn Khaldun καταγόταν από το  Hadhramawt, της νοτιοανατολικής Υεμένης, αλλά γεννήθηκε και ανατράφηκε στην Τύνιδα, όπου εγκαταστάθηκε η οικογένειά του μετά την κατάληψη της Ιβηρικής χερσονήσου από τους Χριστιανούς το 1248. Γεννήθηκε το 1332 και έλαβε την κλασική ισλαμική εκπαίδευση. Στα 17 του, η πανδημία πανώλης (Μαύρος Θάνατος) έφτασε στον τόπο του και του στέρησε τους γονείς του και πολλούς από τους δασκάλους του. Τρία χρόνια αργότερα ξεκινά τη σταδιοδρομία του στην Αυλή του κυβερνήτη της Τύνιδας και αργότερα, αναλαμβάνει καθήκοντα Γραμματέα και Δικαστή στην Αυλή του σουλτάνου του Μαρόκου, το κεντρικό πνευματικό κέντρο της βορειοδυτικής Αφρικής. Μετά από παραμονή μερικών ετών στην Ανδαλουσία και στην Αλγερία, όπου ανέλαβε καθήκοντα πρωθυπουργού (χάτζιμπ) του εμίρη Αμπού Αμπντάλα, επιστρέφει στην Τύνιδα για να αφιερώσει τη ζωή του στη μελέτη και την έρευνα.  Το 1348 εγκαθίσταται στο Κάιρο και υπηρετεί ως δικαστής, αποκτώντας εξαιρετική φήμη ως πολέμιος της διαφθοράς και της ευνοιοκρατίας. Εκεί ολοκλήρωσε το διασημότερο έργο του, το Muqaddemah (=προλεγόμενα), το οποίο του χάρισε τον τίτλο του πρωτοπόρου της σύγχρονης ιστοριογραφίας, της κοινωνιολογίας.

Κοινωνία και Πολιτική

Ο Khaldun εξετάζει τα αποτελέσματα της σκληρής ανατροφής και βίαιης αντιμετώπισης γενικότερα, των παιδιών από τους γονείς, των υπαλλήλων από τους εργοδότες του ή των αρχομένων από τους ηγέτες. Οι ποιότητες του χαρακτήρα αναπτύσσονται μέσα από την ομαλή επικοινωνία των μελών της κοινότητας και όταν αυτή εμποδίζεται, το άτομο χάνει την ενεργητικότητά του, γίνεται δειλός και καταφεύγει στην αναζήτηση ισχυρού προστάτη. Αυτή η παθητικότητα επεκτείνεται και στον ηθικό τομέα, ώστε το άτομο δεν είναι ικανό να αγωνιστεί για την απόκτηση της αρετής. Έτσι καταλήγουν οι λαοί που έχουν υποστεί μακροχρόνια καταπίεση από σκληρούς κατακτητές.
Στο επίκεντρο της πολιτικής του σκέψης βρίσκεται η Asabiyah, δηλαδή, η δύναμη συνοχής στις ομάδες που στη σύγχρονη ορολογία θα αποκαλούσαμε αλληλεγγύη. Αυτή η δύναμη είναι εγγενής και σχετίζεται με τη συλλογική συνείδηση και την πορεία προς την επίτευξη κοινού σκοπού, ενώ όταν ενισχυθεί με κάποια θρησκευτική πίστη, μπορεί να γίνει ακατανίκητη. Αν και δεν της αποδίδει φυλετικό χαρακτήρα, θεωρεί ότι είναι πιο ισχυρή στις νομαδικές κοινότητες και βαίνει μειούμενη καθώς η ομάδα μεγαλώνει και ενδυναμώνεται.
Πιο συγκεκριμένα, κάθε ομάδα εμπεριέχει εκτός από την Asabiyah, και τα κοινωνικά και ψυχολογικά στοιχεία από τα οποία θα προκύψει η παρακμή της. Οι ομάδες που πρόκειται να καταλάβουν κάποια στιγμή την εξουσία, είναι αυτές με την πιο ισχυρή συνοχή και αναπτύσσονται μακριά από το κέντρο της υπάρχουσας εξουσίας και σε συγκρινόμενες με την κατεστημένη τάξη, θεωρούνται βάρβαροι. Όταν τα καταφέρουν και βρεθούν στην πολυπόθητη θέση εξουσίας, αρχίζουν να υιοθετούν τα πολιτιστικά στοιχεία και τις συνήθειες των κατακτημένων και προσηλώνουν την προσοχή τους στο πώς θα διατηρήσουν την εξουσία και τον νέο τρόπο ζωής. Καταλήγουν έτσι σε μία κατάσταση πιο παθητική, χάνουν την πειθαρχημένη τάξη τους και οι εσωτερικοί δεσμοί χαλαρώνουν, μέχρι που αρχίζουν και δημιουργούνται υποομάδες, φατρίες που επιδιώκουν η κάθε μία τα δικά της συμφέροντα. Όταν φτάσει σε αυτό στο στάδιο, είναι η ώρα που μια άλλη, περιφερειακή ομάδα με ισχυρή Asabiyah θα αρχίσει μια νέα, πανομοιότυπη αναρρίχηση προς την εξουσία. 


Οικονομία

Στην πρώιμη οικονομική θεωρία του Khaldun, κεντρική θέση έχει η άποψη, που θα τύχει πολλών αναλύσεων στους επόμενους αιώνες,  πως κάθε προϊόν που παράγεται αποκτά μια προστιθέμενη αξία από παράγοντες όπως η ώρες εργασίας και η εξειδίκευση του εργαζόμενου. Αντιλαμβάνεται δε την οικονομική διαδικασία με έναν τρόπο εντυπωσιακά φιλελεύθερο για την εποχή του.
Η οικονομία, ισχυρίζεται, αναπτύσσεται όταν οι επιχειρηματίες αισθάνονται ότι αξίζει τον κόπο να εργαστούν σκληρά. Αυτό απαιτεί χαμηλή φορολόγηση. Όταν όμως η κοινωνία αρχίσει να ευημερεί και να παράγει πολλά αγαθά, τότε αυξάνεται η επιθυμία για είδη πολυτελείας, αυξάνουν οι απαιτήσεις και μαζί τους τα έξοδα του κράτους. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον  οι κυβερνήσεις αυξάνουν σταδιακά τη φορολογία, μέχρι που κάποια στιγμή το βάρος γίνεται ασήκωτο για τους φορολογούμενους.
Έτσι οι επιχειρηματίες αποθαρρύνονται, η παραγωγή μειώνεται και τα έσοδα από τους φόρους επίσης. Συχνά, οι κυβερνώντες κάνουν το λάθος, προκειμένου να καλύψουν αυτή τη μείωση στις εισπράξεις των φόρων, να αυξάνουν το ποσοστό των φορολογικών συντελεστών, με αποτέλεσμα να μην μένει πια κανένα κέρδος στον επαγγελματία και επηρεάζει σταδιακά ολόκληρη την κοινότητα. Ο μόνος τρόπος να ενισχυθεί η οικονομία σε μια χώρα είναι, η κυβέρνηση να επιβάλλει όσο το δυνατόν χαμηλότερους φόρους, ώστε ο επιχειρηματίας να μπορεί να αποβλέπει στην επίτευξη κέρδους.


Ελληνική Φιλοσοφία

Στο πρώτο κεφάλαιο του Muqaddima, ο Ibn Khaldun ισχυρίζεται πως «ο άνθρωπος είναι πολιτικός από τη φύση του», αναδιατυπώνοντας την άποψη του Αριστοτέλη πως ο άνθρωπος είναι «ζώον πολιτικόν». Στη συνέχεια, καθώς εξετάζει τη κοινωνική δομή, δίνει έμφαση στη συνεργασία και την αλληλεξάρτηση μεταξύ των μελών της κοινότητας, θυμίζοντας την ανάλυση στα Πολιτικά του Αριστοτέλη, για τον οίκο, το χωριό και την πόλη. (Πολιτικά : 1252 a1-1253 a3).
Στο έκτο βιβλίο του ίδιου έργου, αφιερώνει ένα κεφάλαιο στην κριτική εναντίον της φιλοσοφίας (της ελληνικής ειδικότερα), καθώς θεωρεί ότι η μεγάλη επιρροή που έχει ασκήσει στους μουσουλμάνους στοχαστές, έβλαψε μάλλον το Ισλάμ, παρά το ωφέλησε. Αν και αναγνωρίζει την ποιότητα και την ευφυΐα των φιλοσόφων, καταλήγει στο συμπέρασμα πως η ενασχόληση με τη φιλοσοφία εμποδίζει την ανάπτυξη της αγνής πίστης. Πολλούς αιώνες πριν, την ίδια ανησυχία είχε εκφράσει και απόστολος Παύλος προς τους Κολοσσαείς :"Βλέπετε μὴ σᾶς ἐξαπατήσῃ τις διὰ τῆς φιλοσοφίας και τῆς ματαίας ἀπάτης, κατὰ τὴν παράδοσιν τῶν ἀνθρώπων, κατὰ τὴν παράδοσιν τῶν ἀνθρώπων καὶ οὐχὶ κατὰ Χριστόν" (β' 8)
Ο Khaldun αμφισβητεί την άποψη του Αριστοτέλη για τη δυνατότητα του ανθρώπου να αποφαίνεται για το καλό και το κακό με τη χρήση της λογικής του, αφού η πίστη βασίζεται σε δόγματα τα οποία δεν μπορούν να γίνουν αντιληπτά με λογικό τρόπο. Εκφράζει επίσης τις αντιρρήσεις του για την άποψη πως η ευδαιμονία σχετίζεται με τη γνώση, η οποία κατακτάται μέσω της αντίληψης των πραγμάτων και της επεξεργασίας τους μέσω της διαλεκτικής. Με λίγα λόγια, η νόηση είναι το εργαλείο που χρησιμοποιεί ο άνθρωπος για να εντοπίσει τις αρετές και να τις αναγνωρίσει ως τον μόνο δρόμο προς την ευδαιμονία, χωρίς να χρειάζεται θρησκευτική καθοδήγηση και θείους νόμους. Ο Khaldun όμως, υποστηρίζει πως ο μόνος τρόπος για να ευτυχήσει ο άνθρωπος είναι να αφαιρέσει το πέπλο που οι αισθήσεις απλώνουν ανάμεσα στην ψυχή και τον κόσμο των μη αισθητών, χρησιμοποιώντας μια παρομοίωση του Πλάτωνα. Η νόηση λειτουργεί εντός πεπερασμένων ορίων και δεν μπορεί να του φανεί χρήσιμη στην περίπτωση αυτή.
Στην πραγματικότητα θεωρεί τις δυνάμεις του νου ως εμπόδια για την αντίληψη των νοητών πραγμάτων. Αν θέλουμε να φτάσουμε στο υπερβατικό, θα πρέπει να ξεφορτωθούμε αυτές τις δυνάμεις, να μάθουμε να αντιλαμβανόμαστε με τη δύναμη της ψυχής και όχι του νου. Οι φιλόσοφοι, κατά τη γνώμη του, υπερεκτιμούν τις διανοητικές μας δυνατότητες.
Είναι φανερό πως ο Ibn Khaldun, όταν αναφέρεται στους φιλοσόφους, εννοεί τον Αριστοτέλη και τους νεοπλατωνικούς, και όχι το σύνολο των φιλοσόφων. Παρά τις αντιρρήσεις και την κριτική που ασκεί, αναγνωρίζει την χρησιμότητα της επιστήμης της Λογικής, ως εργαλείο που ακονίζει το μυαλό και το εκπαιδεύει στην παραγωγή επιχειρημάτων, διαδικασία απαραίτητη στην έκθεση απόψεων. Για τον ίδιο τον Αριστοτέλη, γράφει: « Βελτίωσε τις μεθόδους της Λογικής και συστηματοποίησε τα προβλήματα και τις λεπτομέρειές της. Έδωσε στη Λογική τη θέση που της αναλογεί, ως πρώτη φιλοσοφική αρχή και εισαγωγή στη φιλοσοφία. Γιαυτό αποκαλείται ο Πρώτος Δάσκαλος» . Ενώ η μεθοδολογία που εισηγήθηκε ο Αριστοτέλης είναι το εργαλείο που χρησιμοποιεί και ο Khaldun για να αναπτύξει την επιχειρηματολογία του, η έλλειψη αναφοράς στα συγκεκριμένα πολιτικά συστήματα που ανέλυσε ο Σταγειρίτης φιλόσοφος, μας επιτρέπουν να αμφιβάλλουμε για το αν είχε μελετήσει τα ίδια τα έργα του ή γνώριζε μόνο όσα ήταν διαθέσιμα από τις εργασίες Αράβων στοχαστών που τα παρέδωσαν μεταφρασμένα και σχολιασμένα.
Οπωσδήποτε το έργο του Khaldun ανήκει στην ισλαμική ιστοριογραφία, έλκει όμως την καταγωγή του από την ορθολογική σκέψη του Αριστοτέλη, με οδηγό την οποία εντοπίζει και εξετάζει τα κοινωνικά και οικονομικά φαινόμενα. Οι παρατηρήσεις του που αφορούν τη συνοχή των ομάδων, εξακολουθούν να έχουν ενδιαφέρον και στις μέρες μας, καθώς καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε ζητήματα σχετικά με το πολυπολιτισμικό μοντέλο σύστασης κοινοτήτων, όπου η συνοχή είναι μια πραγματική πρόκληση.
Ο Ibn Khaldun πέθανε εν ώρα εργασίας, στο Κάιρο το 1406.


Πηγές: Stephen Frederic Dale (2006). “Ibn Khaldun: The Last Greek And The First Annaliste Historian”,
International Journal of Middle East Studies
Ibn Khaldūn, Muqaddimah: An Introduction to History, tansl. Franz Rosenthal ,Princeton University Press 1967

Giordano Bruno - Ο φιλελεύθερος, αποκρυφιστής επιστήμονας

Ο Giordano Bruno γεννήθηκε στη Νόλα, κοντά στη Νάπολη το 1548. Από μικρή ηλικία διδάχτηκε Διαλεκτική και Λογική και συνέχισε τις σπουδές του στο μοναστήρι του Αγ. Δομήνικου. Το 1576, έχει ολοκληρώσει τις σπουδές του και έχει χειροτονηθεί ιερέας, αλλά δεν πρόκειται για έναν συνηθισμένο ιερέα. Συζητάει ανοιχτά τα δόγματα τις εκκλησίας και δεν φοβάται να αναφερθεί στις αντιλήψεις του αιρετικού Αρείου. Δεν μπορεί να συμβιβαστεί με το δόγμα της μετουσίωσης κατά τη θεία ευχαριστία και με την Άμωμο Σύλληψη. Κρίνει τον παραλογισμό της ενσάρκωσης της θεότητας και των θαυμάτων. Την ίδια χρονιά αποσχηματίζεται, αφού έχει ήδη δικαστεί για ανυπακοή στις αρχές του μοναστηριού. Μόλις οι απόψεις του αρχίζουν να διαδίδονται, το Ιερό Γραφείο της Ρώμης του απαγγέλει περισσότερες από εκατό κατηγορίες και ο Bruno αναγκάζεται να εγκαταλείψει την πατρίδα του για να γλιτώσει τα χειρότερα.

Σε όλη την υπόλοιπη ζωή του, θα ζει περιπλανώμενος από τη μία πόλη στην άλλη. Στη Γενεύη έρχεται σε επαφή με τους καλβινιστές και αρχικά συμπαθεί τη νέα πίστη. Θα διαπιστώσει όμως σύντομα πως και οι προτεστάντες δεν έχουν ενστερνιστεί το «αγαπάτε τους εχθρούς σας», αμέσως μόλις ασκήσει κριτική σε έναν ιερέα. Μετά τη δίκη του κατέφυγε στην Τουλούζη και το 1581 είχε γίνει ήδη γνωστός ως δάσκαλος της μνημονικής τέχνης, την οποία είχε αναπτύξει με μεγάλη επιτυχία και  βρίσκεται στο Παρίσι να διδάσκει τον βασιλιά Ερρίκο Γ΄. Έχοντας αποκτήσει την εύνοια του μονάρχη, δημοσιεύει το έργο του «Η τέχνη της μνήμης», μια μελέτη της φύσης, της σκέψης και της κοινής τους προέλευσης. Η κοινή αρχή των πάντων είναι το Εν του Πλωτίνου. Η θείες ιδέες εμπεριέχονται στη φύση, ενώ η σκέψη μπορεί να συλλάβει μόνο τις σκιές που απεικονίζονται. Μέσω της μνημονικής τέχνης ο άνθρωπος οδηγείται στη σύλληψη των ορθών σκέψεων. Η τέχνη αυτή, που εκείνη την εποχή ήταν κλάδος της φιλοσοφίας, δεν αποσκοπούσε στη στείρα απομνημόνευση δεδομένων, αλλά στην επαφή του χρήστη με τη φύση και το σύμπαν, που θα του πρόσφερε την αληθινή σοφία. Μαθαίνοντας τις ιδιότητες του σύμπαντος και τις δυνάμεις που κρύβει, αποκτά κανείς τη δυνατότητα να τις χρησιμοποιήσει προς όφελος της ανθρωπότητας. Μία επιδίωξη που φέρνει τον άνθρωπο μπροστά στην ευθύνη του να διαχειριστεί ο ίδιος ό,τι υπάρχει διαθέσιμο στον κόσμο και να επιτύχει την πρόοδο και την ευτυχία του, αντί να περιμένει το εξ ουρανού θαύμα.

Το 1583 δίνει διαλέξεις στην Οξφόρδη και επιδιώκει να κερδίσει μια έδρα στο πανεπιστήμιο. Η κοσμοθεωρία του όμως είναι προκλητική και επιφέρει το μένος των διανοουμένων και της Εκκλησίας. Στο έργο που εκδίδει εκεί, «Ο Δείπνος της Τετάρτης της Σαρακοστής» (1584) υποστηρίζει την αρχαία ηλιοκεντρική αντίληψη του κόσμου, όπως είχε διατυπωθεί από τους πυθαγορείους και τον Αρίσταρχο τον Σάμιο. Πρόσφατα ο Κοπέρνικος είχε επαναφέρει τη θεωρία αυτή και ο Bruno δεν δίσταζε να την προβάλει δημοσίως, αν και εξακολουθούσε να είναι αντιδημοφιλής και επικίνδυνη. Κάνοντας ένα βήμα παραπέρα, τολμά να μιλήσει για πολλούς ήλιους σε ένα άπειρο σύμπαν, ο καθένας εκ των οποίων έχει το δικό του πλανητικό σύστημα και για τη γη περιστρεφόμενη γύρω από έναν νοητό άξονα. Οι αστρονομικές πληροφορίες της Βίβλου εκτίθενται ως ανακριβείς και ο Bruno προτείνει να μη λαμβάνονται σοβαρά υπ’όψιν, αλλά η μελέτη της να περιορίζεται στα ηθικά διδάγματα.
Την ίδια χρονιά δημοσιεύει μια σειρά από διαλόγους στο «Για την Αιτία, την Αρχή και το Εν», μια αναφορά στην προσωκρατική, φυσική φιλοσοφία, με έμφαση στην ενότητα όλων των ουσιών και την αρμονία των αντιθέσεων. Αντιπαρατίθεται στη σκέψη του Αριστοτέλη και των σχολαστικών και εγκωμιάζει την αξία της ύλης, την οποία θεωρεί ως οντολογικό θεμέλιο του κόσμου.
Στο «Τέχνασμα του Πήγασου» αρνείται την απόλυτη ατομικότητα της ψυχής και εξετάζει την σχέση της με το Σύμπαν. Ο Bruno ισχυρίζεται πως ολόκληρη η ιστορία του κόσμου παριστάνεται στο ουράνιο σύστημα με σύμβολα, τα οποία είναι ίδια και στο φυτικό και στο ζωικό βασίλειο. Ο αποσυμβολισμός τους αποκαλύπτει όλη τη γνώση που χρειάζεται ο άνθρωπος, γνώση που ξετυλίγεται μπροστά του σαν θεατρικό έργο. Εκδίδει ένα ακόμη έργο, το «Για το ηρωικό πάθος», στο οποίο αναπτύσσει τη θεωρία του για την ανθρώπινη ψυχή: Ο άνθρωπος οφείλει να κατακτήσει την αρετή για να εκπληρωθεί η αποστολή της ψυχής του, που είναι η αθανασία, δηλαδή, η ένωση με το άπειρο.
Στις θρησκευτικές του αντιλήψεις συντίθενται αρμονικά οι ισχυρισμοί των αρχαίων υλοζωιστών, του Παρμενίδη, του Ηράκλειτου και του Δημόκριτου με τις αναβιώσεις του ερμητισμού και του νεοπλατωνισμού της εποχής του: Αυτό που ονομάζουμε Θεό δεν είναι παρά η ουσία εκείνη που ενώνει όλα τα φαινόμενα που παρατηρούμε από το απέραντο Σύμπαν μέχρι τον μικρόκοσμο του κάθε πλάσματος. Σε πρακτικό επίπεδο οραματίζεται μια ειρηνική συνύπαρξη όλων των θρησκειών, μια παγκόσμια κοινότητα που θα αγαπά τον διάλογο και θα επιδιώκει την κατανόηση.
Επιστρέφει στο Παρίσι και εκδίδει τα 120 άρθρα εναντίον των φυσικών του Αριστοτέλη προκαλώντας για άλλη μια φορά το κοινό. Καταφεύγει στη Γερμανία, ύστερα στην Πράγα, όπου θα αφοριστεί από τους Λουθηρανούς και θα εγκατασταθεί για κάποιο διάστημα στη Φρανκφούρτη. Εκεί θα γνωρίσει τον άνθρωπο που θα τον οδηγήσει στον θάνατο.

 Ο Giovanni Mocenigo, ζητά από τον Bruno να εγκατασταθεί στο σπίτι του στη Βενετία και να του διδάξει την μνημοτεχνική του. Παραδόξως, ο Bruno θεώρησε πως το αρνητικό κλίμα στην Ιταλία θα είχε πλέον αντιστραφεί (ίσως λόγω της ανόδου στον παπικό θρόνο του Κλήμη Η΄, που ήταν πιο ανεκτικός στις νέες αντιλήψεις) και δέχτηκε την πρόταση. Η προσπάθειά του να πάρει την έδρα των μαθηματικών στο πανεπιστήμιο της Πάδοβα απέτυχε. Ένα χρόνο αργότερα η θέση προσφέρθηκε στον Γαλιλαίο. Έτσι εγκαθίσταται στη Βενετία και αναλαμβάνει τον μαθητή του. Δύο μήνες αργότερα, ο Mocenigo απογοητευμένος από την πρόοδο των σπουδών του, κατηγορεί τον δάσκαλο πως δεν του αποκαλύπτει όλα τα μυστικά της τέχνης του και τον απειλεί να τον καταδώσει ως αιρετικό. Και όταν μαθαίνει πως ο Bruno πρόκειται να επιστρέψει στη Φρανκφούρτη για να εκδώσει ένα βιβλίο του, πραγματοποιεί την απειλή του, τον Μάιο του 1592. Τα επτά χρόνια κάθειρξης και βασανιστηρίων δεν τον πτόησαν και έμεινε σταθερός στις απόψεις του μέχρι τον Ιανουάριο του 1600 που εκτελέστηκε στην πυρά. Όταν του ζητούσαν να αποκηρύξει τις αντιλήψεις του, απαντούσε πως δεν καταλάβαινε σε τι είχε προσβάλει την Εκκλησία. Οι στάχτες του σκορπίστηκαν στον Τίβερη και τα έργα του συμπεριλήφθηκαν όλα στο Index Librorum Prohibitorum (κατάλογος απαγορευμένων βιβλίων).

Ο Giordano Bruno, δομινικανός μοναχός και ιερέας, μαθηματικός, αστρονόμος και φιλόσοφος, έμεινε στην αφάνεια έως τις αρχές του 18ου  αιώνα, όταν οι Άγγλοι θεϊστές προσπάθησαν ανεπιτυχώς να διαδώσουν το έργο του. Στα τέλη του 19ου αιώνα, ο Bruno επανέρχεται στο προσκήνιο από το ενδιαφέρον που απέκτησαν Ιταλοί στοχαστές για το θάρρος που επέδειξε υποστηρίζοντας τις απόψεις του. Έγινε σύμβολο του ελεύθερα σκεπτόμενου ανθρώπου και του μάρτυρα της επιστήμης. Ακόμα και σήμερα όμως, ο πιο διαλλακτικός και διπλωμάτης Γαλιλαίος, τον σκεπάζει με τη σκιά του.